สัตว์

องค์ความรู้

• การจำแนก คือการจัดสัตว์ที่มีลักษณะร่วมกันไว้กลุ่มเดียวกัน เพื่อให้เรียกและเปรียบเทียบได้ง่าย
• เกณฑ์หลักที่ใช้ในระดับประถมคือ «มีกระดูกสันหลังหรือไม่» — กระดูกสันหลัง คือแนวกระดูกที่ทอดยาวอยู่ด้านหลัง ทำหน้าที่เป็นแกนค้ำจุนร่างกาย
• สัตว์มีกระดูกสันหลัง ยังแบ่งต่อได้เป็น 5 กลุ่ม ได้แก่ สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม · นก · สัตว์เลื้อยคลาน · สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ · ปลา (รายละเอียดดู sc-animal-04)
• สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง คือสัตว์ที่ไม่มีแนวกระดูกสันหลัง มักมีเปลือกแข็งหรือโครงร่างภายนอกค้ำจุนแทน เช่น แมลง แมง กุ้ง ปู หอย หนอน ไส้เดือน ดาวทะเล แมงกะพรุน ฟองน้ำ ปะการัง
• เกณฑ์อื่นที่ใช้จำแนกได้ — ที่อยู่อาศัย (บก น้ำ) · อาหารที่กิน (พืช สัตว์ ทั้งสองอย่าง) · วิธีหายใจ (ปอด เหงือก ผิวหนัง) · จำนวนขา · วิธีสืบพันธุ์
• จำนวนขาใช้แยกกลุ่มสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังได้ — แมลงมีขา $6$ ขา · แมงมีขา $8$ ขา · ส่วนตะขาบและกิ้งกือมีขามากกว่า จึงไม่จัดเป็นแมลง

ตัวอย่างและวิธีคิด

• ปลา กบ งู ไก่ วัว ทั้งห้าอยู่กลุ่มใด — ทั้งห้าเป็น สัตว์มีกระดูกสันหลัง โดยปลาอยู่กลุ่มปลา · กบเป็นสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ · งูเป็นสัตว์เลื้อยคลาน · ไก่เป็นนก · วัวเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม
• กุ้งกับกบ อย่างใดมีกระดูกสันหลัง — กบเท่านั้น กุ้งมีเปลือกแข็งห่อหุ้มตัวเป็นโครงร่างภายนอก ไม่มีกระดูกสันหลัง
• ตัวลวงที่เจอบ่อย «สัตว์ที่อาศัยในน้ำเป็นปลาทั้งหมด» — ไม่จริง เพราะกบและกุ้งก็อยู่ในน้ำ แต่กบเป็นสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ และกุ้งเป็นสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง ต้องดูลักษณะที่ตัวสัตว์ไม่ใช่ที่อยู่
• ไส้เดือนจัดเป็นสัตว์กลุ่มใด — สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง มีตัวเป็นข้อปล้อง ไม่มีเปลือกแข็ง และไม่มีขา

ภาพและไดอะแกรม

mindmap
  root((การจำแนกสัตว์))
    มีกระดูกสันหลัง
      สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม คลอดลูก เลี้ยงด้วยนม
      นก มีขน มีปีก วางไข่บนบก
      สัตว์เลื้อยคลาน ผิวแห้งมีเกล็ด วางไข่บนบก
      สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ ผิวชื้น ไข่ในน้ำ
      ปลา หายใจด้วยเหงือก มีครีบ
    ไม่มีกระดูกสันหลัง
      แมลง ขา 6 ขา ตัว 3 ส่วน
      แมง ขา 8 ขา
      กุ้ง ปู เปลือกแข็ง
      หอย หนอน ไส้เดือน ดาวทะเล

คำบรรยายภาพ: แผนภาพความคิดแยกสัตว์ออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ตามการมีกระดูกสันหลัง กลุ่มแรกแจกเป็นห้ากลุ่มพร้อมลักษณะสำคัญ กลุ่มที่สองรวมสัตว์ที่ไม่มีกระดูกสันหลัง ทั้งแมลง แมง สัตว์เปลือกแข็ง หอย หนอน และสัตว์ทะเลไม่มีกระดูกสันหลัง

องค์ความรู้

• การสืบพันธุ์ คือการเพิ่มจำนวนของสิ่งมีชีวิต รุ่นใหม่จะได้สารพันธุกรรมจากพ่อและแม่ (อาศัยเพศ) หรือจากตัวเดียว (ไม่อาศัยเพศ)
• การสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ — ต้องมีเซลล์สืบพันธุ์จากพ่อและแม่มาผสมกัน เกิด การปฏิสนธิ ได้ลูกที่มีลักษณะผสมจากทั้งสอง
  • การปฏิสนธิภายนอก เกิดในน้ำ พ่อและแม่ปล่อยเซลล์สืบพันธุ์ออกมาผสมกันในน้ำ เช่น ปลา กบ
  • การปฏิสนธิภายใน เกิดภายในตัวแม่ เช่น สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม นก สัตว์เลื้อยคลาน แมลง
• การออกลูกเป็นไข่ (วางไข่) — ตัวอ่อนเจริญในไข่ที่วางออกมา เช่น นก เต่า งู กบ ปลา แมลง
• การออกลูกเป็นตัว (คลอดลูก) — ตัวอ่อนเจริญในตัวแม่แล้วจึงคลอดออกมา และแม่เลี้ยงลูกด้วยนม เช่น คน วัว วาฬ ค้างคาว
• การสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ พบในสัตว์ชั้นต่ำ เช่น
  • การแตกหน่อ — ไฮดรา ฟองน้ำ ปะการัง
  • การงอกใหม่ — ดาวทะเล พลานาเรีย
• สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทุกชนิดเลี้ยงลูกด้วยนมของแม่ ซึ่งเป็นอาหารที่ให้โปรตีนและภูมิคุ้มกันแก่ลูกในวัยอ่อน

วิธี	ตัวอย่างสัตว์
วางไข่ ปฏิสนธิภายนอก	ปลา กบ
วางไข่ ปฏิสนธิภายใน	นก เต่า งู จิ้งเหลน แมลง
คลอดลูก เลี้ยงด้วยนม	คน วัว แมว วาฬ ค้างคาว
แตกหน่อ	ไฮดรา ฟองน้ำ ปะการัง
งอกใหม่	ดาวทะเล พลานาเรีย

ตัวอย่างและวิธีคิด

• เพราะเหตุใดกบจึงต้องวางไข่ในน้ำ — เพราะกบปฏิสนธิภายนอก เซลล์สืบพันธุ์ต้องพบกันในน้ำ และลูกอ๊อดต้องหายใจด้วยเหงือกอยู่ในน้ำ ถ้าไข่อยู่บนบกจะแห้งตาย
• วาฬอยู่ในน้ำทำไมจึงไม่ใช่ปลา — เพราะไม่หายใจด้วยเหงือก แต่ขึ้นมาหายใจด้วยปอด คลอดลูก และเลี้ยงลูกด้วยนม จึงเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม
• ไฮดราเพิ่มจำนวนได้อย่างไรโดยไม่ต้องมีคู่ — แตกหน่อจากลำตัว หน่อเจริญแล้วหลุดออกเป็นตัวใหม่ เป็นการสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ
• ถ้ามีไก่ออกไข่ 10 ฟอง ลูกไก่จะได้ลักษณะเหมือนแม่ทั้งหมดไหม — ไม่ทั้งหมด เพราะไก่สืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ ลูกแต่ละตัวได้สารพันธุกรรมจากพ่อที่ผสมกับแม่คนละครั้ง ลักษณะจึงอาจต่างกัน

องค์ความรู้

• วงจรชีวิต คือลำดับขั้นการเปลี่ยนรูปร่างของสัตว์จากไข่หรือตัวอ่อนจนเป็นตัวเต็มวัยที่สืบพันธุ์ได้ แล้ววนกลับไปเริ่มรุ่นใหม่
• การเปลี่ยนรูปร่าง (เมทามอร์โฟซิส) แบ่งเป็นสองแบบ
  • แบบสมบูรณ์ มี 4 ระยะ คือ ไข่ → ตัวอ่อน → ดักแด้ → ตัวเต็มวัย ตัวอ่อนกับตัวเต็มวัยรูปร่างต่างกันมากและกินอาหารต่างกัน เช่น ผีเสื้อ ยุง แมลงวัน
  • แบบไม่สมบูรณ์ มี 3 ระยะ คือ ไข่ → ตัวอ่อน → ตัวเต็มวัย ไม่มีระยะดักแด้ ตัวอ่อนรูปร่างคล้ายตัวเต็มวัยแต่เล็กกว่าและยังไม่มีปีกเต็มที่ เช่น ตั๊กแตน จักจั่น
• วงจรชีวิตของกบ — ไข่ในน้ำ → ลูกอ๊อดที่หายใจด้วยเหงือกและมีหาง → ลูกกบที่มีขาครบ → กบตัวเต็มวัยที่หายใจด้วยปอดและผิวหนัง ลูกอ๊อดเปลี่ยนทั้งอาหารและที่อยู่ จึงนับเป็นสัตว์ที่มีการเปลี่ยนรูปร่าง
• สัตว์ที่ไม่มีระยะตัวอ่อนต่างรูปชัดเจน — เช่น ไก่ วัว แมว ลูกที่เกิดมารูปร่างคล้ายตัวเต็มวัย เพียงแต่เล็กกว่าและยังสืบพันธุ์ไม่ได้
• สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่มีการเปลี่ยนรูปร่าง เช่น กุ้ง ปู หอย ยังมีระยะตัวอ่อนที่ล่องลอยในน้ำก่อนเติบโตเป็นตัวเต็มวัย

ตัวอย่างและวิธีคิด

• ผีเสื้อกับตั๊กแตนต่างกันตรงช่วงใดของวงจรชีวิต — ผีเสื้อมีระยะ ดักแด้ ส่วนตั๊กแตนไม่มี จึงเป็นแบบสมบูรณ์กับแบบไม่สมบูรณ์ตามลำดับ
• ยุงมีระยะใดในวงจรชีวิต — ไข่ → ลูกน้ำ → ตัวโม่ง → ยุงตัวเต็มวัย นับเป็น 4 ระยะ (แบบสมบูรณ์) โดยลูกน้ำและตัวโม่งอาศัยอยู่ในน้ำ
• ทำไมจึงควรกำจัดแหล่งน้ำขังในบริเวณบ้าน — เพราะลูกน้ำและตัวโม่งของยุงเจริญได้เฉพาะในน้ำขัง ถ้าไม่มีน้ำขัง วงจรชีวิตของยุงก็ขาดตอนลง
• สัตว์ที่มีวงจรชีวิตแบบกบต้องอาศัยสภาพแวดล้อมแบบใดจึงจะอยู่รอด — ต้องมีทั้งแหล่งน้ำและบนบกครบทั้งสองแบบ ถ้าอยู่แต่ในน้ำหรือแต่บนบกก็จะสืบพันธุ์ไม่ได้

ภาพและไดอะแกรม

flowchart LR
    subgraph S1["เปลี่ยนรูปร่างแบบสมบูรณ์ ผีเสื้อ ยุง"]
        A1[ไข่] --> A2[ตัวอ่อน เช่น หนอน ลูกน้ำ] --> A3[ดักแด้ ตัวโม่ง] --> A4[ตัวเต็มวัย]
    end
    subgraph S2["เปลี่ยนรูปร่างแบบไม่สมบูรณ์ ตั๊กแตน จักจั่น"]
        B1[ไข่] --> B2[ตัวอ่อน รูปร่างคล้ายตัวเต็มวัย] --> B3[ตัวเต็มวัย]
    end

คำบรรยายภาพ: แผนผังเปรียบเทียบวงจรชีวิตของสัตว์สองแบบ แบบสมบูรณ์มีสี่ระยะโดยมีระยะดักแด้คั่นกลาง เช่น ผีเสื้อและยุง ส่วนแบบไม่สมบูรณ์มีสามระยะ ไม่มีระยะดักแด้ ตัวอ่อนมีรูปร่างคล้ายตัวเต็มวัยเพียงแต่เล็กกว่า เช่น ตั๊กแตนและจักจั่น

องค์ความรู้

• สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม — มีขนหรือขนอ่อน · หายใจด้วยปอด · คลอดลูกและเลี้ยงลูกด้วยนม · มีใบหูและมีฟันที่ใช้บดเคี้ยวอาหาร ตัวอย่าง วัว หมา แมว คน ค้างคาว วาฬ (ตุ่นปากเป็ดเป็นข้อยกเว้นที่วางไข่ แต่ยังเลี้ยงลูกด้วยนม)
• นก — มี ขน ปกคลุมตัว · มีปีก · มีจะงอยปาก ไม่มีฟัน · วางไข่บนบกและกกไข่ให้ความอบอุ่น · หายใจด้วยปอดและมี ถุงลม ช่วย ตัวอย่าง ไก่ นกกระจอก เป็ด นกยูง
• สัตว์เลื้อยคลาน — ผิวหนัง แห้งและมีเกล็ด ปกคลุม · วางไข่บนบกโดยไข่มีเปลือก · หายใจด้วยปอด · ไม่มีระยะตัวอ่อนต่างรูปชัดเจน ตัวอย่าง งู จิ้งเหลน เต่า จระเข้
• สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ — ผิวหนัง ชื้น ไม่มีเกล็ด · วางไข่ในน้ำ · ตัวอ่อน (ลูกอ๊อด) หายใจด้วยเหงือก ตัวเต็มวัยหายใจด้วยปอดและผิวหนัง · อยู่ได้ทั้งบนบกและในน้ำ ตัวอย่าง กบ อึ่งอ่าง คางคก
• ปลา — อาศัยในน้ำ · หายใจด้วย เหงือก · มี ครีบ ช่วยว่ายและทรงตัว · ผิวหนังมีเมือกและมักมีเกล็ด ตัวอย่าง ปลาไน ปลาช่อน ปลาทู ปลาการ์ตูน
• สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังกลุ่มสำคัญ

กลุ่ม	ลักษณะสำคัญ	ตัวอย่าง
แมลง	มีขา $6$ ขา · ลำตัว 3 ส่วน (หัว อก ท้อง) · มีหนวดและมักมีปีก	ผีเสื้อ ตั๊กแตน มด ผึ้ง ยุง
แมง	มีขา $8$ ขา · ลำตัว 2 ส่วน · ไม่มีหนวด ไม่มีปีก	แมงมุม แมงป่อง ไร
สัตว์เปลือกแข็ง	มีเปลือกแข็งห่อหุ้ม อาศัยในน้ำ	กุ้ง ปู ปูเสฉวน
หอย	ลำตัวนิ่ม มีเปลือกหุ้ม (บางชนิดไม่มีเปลือกนอก)	หอยทาก หอยแครง หอยขม
หนอนและไส้เดือน	ลำตัวยาว เป็นปล้อง ตัวนิ่ม	ไส้เดือน ปลิง หนอนตัวแบน
สัตว์ทะเลไม่มีกระดูกสันหลัง	ไม่มีกระดูกสันหลัง มีรูปร่างต่างจากกลุ่มอื่นชัดเจน	ดาวทะเล ปลิงทะเล แมงกะพรุน ปะการัง ฟองน้ำ

ตัวอย่างและวิธีคิด

• สัตว์ตัวนี้มีขน หายใจด้วยปอด คลอดลูก ควรอยู่กลุ่มใด — สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ลักษณะสามข้อนี้ใช้แยกจากนกที่วางไข่และมีจะงอยปาก
• เต่ากับกบต่างกันตรงไหน — เต่าเป็นสัตว์เลื้อยคลาน ผิวแห้งมีเกล็ด วางไข่บนบก · กบเป็นสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ ผิวชื้นไม่มีเกล็ด วางไข่ในน้ำ และมีระยะลูกอ๊อด
• เทียบกบกับปลา ลักษณะใดใช้แยกได้ชัดที่สุด — ปลาหายใจด้วยเหงือกตลอดชีวิตและไม่มีขา ส่วนกบตัวเต็มวัยหายใจด้วยปอดและผิวหนัง มีขา 4 ขา และขึ้นมาบนบกได้
• ตัวลวง «แมงมุมเป็นแมลง» — ไม่จริง เพราะแมลงมีขา 6 ขาและลำตัว 3 ส่วน แต่แมงมุมมีขา 8 ขา ลำตัว 2 ส่วน ไม่มีหนวดและไม่มีปีก
• สัตว์กลุ่มใดหายใจด้วยปอดเหมือนคน — สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม นก สัตว์เลื้อยคลาน และสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำวัยเต็มวัยล้วนหายใจด้วยปอด ส่วนปลาและสัตว์น้ำอื่นหายใจด้วยเหงือกหรือผิวหนัง