ภัยธรรมชาติและปรากฏการณ์ธรรมชาติ

องค์ความรู้

• ภัยธรรมชาติ คือภัยที่เกิดจากธรรมชาติ มนุษย์ห้ามไม่ให้เกิดไม่ได้ ทำได้เพียงเตรียมพร้อมและปฏิบัติตนให้ปลอดภัย
• ธรณีพิบัติภัย ได้แก่ แผ่นดินไหว ภูเขาไฟ และสึนามิ เป็นภัยที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของโลก จึงอธิบายไว้ที่ sc-earth.md หัวข้อ sc-earth-06 ถึง sc-earth-08
• ภัยธรรมชาติที่เกิดบ่อยในประเทศไทย

ภัย	ลักษณะและสาเหตุ	ผลกระทบ
น้ำท่วม	ฝนตกหนักต่อเนื่องหรือน้ำจากที่สูงไหลมารวมกันจนล้นตลิ่ง	บ้านเรือนและพืชผลเสียหาย การคมนาคมถูกตัดขาด โรคจากน้ำท่วม
แผ่นดินถล่ม	ฝนตกหนักซ้ำ ๆ บนเนินชัน ดินอุ้มน้ำมากจนไหลเลื่อนลงมา	บ้านและถนนถูกทับ เส้นทางสัญจรถูกตัดขาด
วาตภัย	ลมแรงจัดจากพายุ เช่น พายุฤดูร้อนและพายุหมุนเขตร้อน	หลังคาปลิว บ้านเรือนและต้นไม้โค่น ไฟฟ้าขัดข้อง คลื่นลมจัดในทะเล
ภัยแล้ง	ฝนทิ้งช่วงเป็นเวลานานหรือฝนน้อยกว่าปกติต่อเนื่องหลายเดือน	แหล่งน้ำแห้ง พืชขาดน้ำ ผลผลิตการเกษตรเสียหาย ขาดน้ำอุปโภคบริโภค ไฟป่าเกิดง่าย
การกัดเซาะชายฝั่ง	คลื่นและกระแสน้ำพัดพาดินทรายหน้าชายฝั่งออกไปเรื่อย ๆ	พื้นที่ชายฝั่งหายไป บ้านเรือนและสวนต้องถอยร่นลงทะเล

• การกัดเซาะชายฝั่ง ไม่ได้อยู่ในวงเล็บชื่อภัยของลิสต์เนื้อหาโดยตรง แต่ ตัวชี้วัด ว 3.2 ป.6/6 ระบุ «การกัดเซาะชายฝั่ง» ไว้ จึงนับเป็นภัยธรรมชาติที่ใช้เป็นตัวอย่างในท้องถิ่นได้
• แนวทางลดความเสี่ยงจากภัยธรรมชาติ — ติดตามข่าวและประกาศเตือนภัยเสมอ · ไม่สร้างบ้านในที่ลุ่มต่ำหรือเชิงเนินชัน · ปลูกต้นไม้เพื่อยึดหน้าดิน · ดูแลทางระบายน้ำไม่ให้อุดตัน · เก็บน้ำฝนไว้ใช้ในฤดูแล้ง · เตรียมอุปกรณ์ฉุกเฉินให้พร้อมใช้
• ผลกระทบของภัยยังขึ้นกับ การเตรียมตัวของคน ด้วย — ภัยขนาดเดียวกันในพื้นที่ที่เตรียมพร้อมดี ย่อมสร้างความเสียหายน้อยกว่า

ตัวอย่างและวิธีคิด

• บ้านอยู่เชิงเนินเขาและฝนตกหนักติดต่อกันหนึ่งสัปดาห์ ต้องระวังอะไร — ระวังดินถล่ม ควรเฝ้าสังเกตสัญญาณเตือนและเตรียมอพยพตามที่เจ้าหน้าที่แนะนำ
• ทำไมภัยแล้งจึงทำให้ไฟป่าง่ายขึ้น — เพราะพืชและหน้าดินแห้งจนติดไฟได้ง่าย ประกอบกับหญ้าแห้งเป็นเชื้อเพลิงที่ดีขึ้น เมื่อมีความร้อนหรือประกายไฟจึงลุกลามเร็ว
• ทำไมน้ำท่วมในเมืองจึงรุนแรงขึ้นได้ — เพราะพื้นผิวคอนกรีตและขยะที่อุดตันท่อระบายน้ำทำให้น้ำระบายช้าลง น้ำจึงขังสูงกว่าพื้นที่ที่มีดินและต้นไม้ดูดซับ
• วาตภัยกับน้ำท่วมต่างกันอย่างไร — วาตภัยเกิดจาก ลม แรงจัดของพายุ ส่วนน้ำท่วมเกิดจาก น้ำ ที่ไหลมารวมกันเกินที่ทางน้ำจะรับได้ จึงรับมือต่างกัน

ภาพและไดอะแกรม

mindmap
  root((ภัยธรรมชาติในไทย))
    ภัยจากน้ำ
      น้ำท่วม
      การกัดเซาะชายฝั่ง
    ภัยจากลม
      วาตภัยจากพายุ
    ภัยจากดิน
      แผ่นดินถล่ม
    ภัยจากความแห้ง
      ภัยแล้ง
      ไฟป่า
    สิ่งที่ควรทำ
      ติดตามประกาศเตือน
      เตรียมอุปกรณ์ฉุกเฉิน
      รู้เส้นทางอพยพ

คำบรรยายภาพ: แผนภาพความคิดรวบรวมภัยธรรมชาติที่เกิดบ่อยในประเทศไทย แบ่งตามสาเหตุเป็นภัยจากน้ำ ได้แก่ น้ำท่วมและการกัดเซาะชายฝั่ง ภัยจากลมคือวาตภัย ภัยจากดินคือแผ่นดินถล่ม และภัยจากความแห้งคือภัยแล้งซึ่งทำให้เกิดไฟป่าได้ง่าย พร้อมกลุ่มสิ่งที่ควรทำคือติดตามประกาศเตือน เตรียมอุปกรณ์ฉุกเฉิน และรู้เส้นทางอพยพ

องค์ความรู้

• ปรากฏการณ์ธรรมชาติ คือสิ่งที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ ไม่ได้เกิดจากการกระทำของคนโดยตรง บางอย่างเป็นประโยชน์ ใช้ทำนายดินฟ้าอากาศได้ และบางอย่างก็เป็นอันตรายได้
• ปรากฏการณ์ที่ควรรู้จัก

ปรากฏการณ์	เกิดจากอะไร	ผลหรือสิ่งที่ควรรู้
ฟ้าแลบ ฟ้าร้อง ฟ้าผ่า	ในเมฆฝนฟ้าคะนอง หยดน้ำและเกล็ดน้ำแข็งเสียดสีกันจนเกิดประจุไฟฟ้า แล้วปล่อยออกเป็นสายฟ้า	เสียงฟ้าร้องดังตามหลังแสงฟ้าแลบเสมอ เพราะแสงเร็วกว่าเสียง · ฟ้าผ่าทำให้ไฟไหม้ ต้นไม้ล้ม และเป็นอันตรายถึงชีวิตได้
รุ้งกินน้ำ	แสงอาทิตย์หักเหและสะท้อนในหยดน้ำในอากาศ	เห็นเป็นแถบสีบนท้องฟ้าด้านตรงข้ามดวงอาทิตย์ มักเห็นหลังฝนหยุดใหม่ ๆ
น้ำขึ้นน้ำลง	แรงดึงดูดของดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ที่กระทำต่อมวลน้ำในทะเล	ระดับน้ำขึ้น–ลงประมาณวันละ 2 ครั้ง · มีผลต่อการเดินเรือ การจับสัตว์น้ำ และการเพาะเลี้ยงชายฝั่ง
น้ำค้างและหมอก	ไอน้ำในอากาศเย็นลงจนควบแน่นเป็นหยดน้ำเล็ก ๆ เกาะพื้นดิน พืช หรือลอยในอากาศ	ทำให้พืชมีน้ำใช้ในตอนเช้า และเป็นอุปสรรคต่อการขับขี่

• วิธีปฏิบัติเมื่อเกิดพายุฝนฟ้าคะนอง — เข้าหาที่กำบังที่แข็งแรง ปิดหน้าต่าง · งดใช้เครื่องใช้ไฟฟ้าและโทรศัพท์ที่ต่อสาย · ไม่ยืนใต้ต้นไม้ใหญ่ ต้นไม้เดี่ยว หรือเสาไฟกลางทุ่ง · ถ้าอยู่กลางแจ้งให้หมอบลงในที่ต่ำ ห่างจากวัตถุที่เป็นโลหะ
• ปรากฏการณ์ธรรมชาติเป็นข้อมูลที่นักอุตุนิยมวิทยาและชาวบ้านใช้ คาดคะเนดินฟ้าอากาศ ได้ เช่น เมฆก้อนสูงสีเข้มบอกว่าฝนกำลังมา น้ำทะเลลดผิดปกติเป็นสัญญาณเตือนสึนามิ

ตัวอย่างและวิธีคิด

• เห็นฟ้าแลบแล้วอีกสักครู่จึงได้ยินฟ้าร้อง อธิบายได้อย่างไร — เพราะแสงเคลื่อนที่เร็วกว่าเสียงมาก เราจึงเห็นแสงก่อน แล้วเสียงจึงตามมาถึงภายหลัง
• ทำไมรุ้งกินน้ำจึงมักเห็นหลังฝนตก — เพราะหลังฝนหยุดมีหยดน้ำจำนวนมากลอยอยู่ในอากาศ แสงอาทิตย์ส่องผ่านหยดน้ำเหล่านี้จนหักเหเป็นแถบสี
• อยู่ริมทะเลแล้วน้ำขึ้นสูงจนท่วมสะพานไม้ ควรทำอย่างไร — ไม่ฝ่าไปตามสะพานนั้น ให้รอหรือเดินอ้อม เพราะระดับน้ำเปลี่ยนเร็วและกระแสน้ำแรง อาจทำให้พลัดตกได้
• ทำไมจึงไม่ควรยืนหลบฝนใต้ต้นไม้ใหญ่เพียงต้นเดียว — เพราะต้นไม้เดี่ยวกลางที่โล่งเป็นจุดที่ฟ้าผ่าได้ง่ายกว่า ควรเข้าอาคารหรือที่กำบังที่แข็งแรงแทน

องค์ความรู้

• ฤดูกาลของประเทศไทยมี 3 ฤดู คือ ฤดูร้อน ฤดูฝน และฤดูหนาว ช่วงเวลาและกลไกการเกิดฤดูอธิบายไว้ที่ sc-weather.md หัวข้อ sc-weather-04
• ในมุมของภัยธรรมชาติ แต่ละฤดูมีภัยที่ต้องระวังต่างกัน

ฤดู	ภัยที่มักเกิด	สิ่งที่ควรเตรียม
ฤดูร้อน	พายุฤดูร้อน ลมกระโชก และไฟป่าในพื้นที่แห้งแล้ง	ตรวจหลังคาและกิ่งไม้ งดการเผาในที่โล่ง
ฤดูฝน	น้ำท่วม ดินถล่ม วาตภัยจากพายุ และโรคที่มากับน้ำ	ทำทางระบายน้ำ รู้เส้นทางอพยพ เตรียมน้ำสะอาดและยาฆ่าเชื้อ
ฤดูหนาว	หมอกหนาจัดและอากาศเย็นจัดในบางพื้นที่	เตรียมเครื่องกันหนาว ระวังการขับขี่ในหมอก

• ฤดูแล้ง เป็นช่วงที่มีฝนน้อย ไม่ใช่ชื่อฤดูตามทางการของไทย — ภัยแล้งอาจเกิดในฤดูร้อนต่อเนื่องถึงต้นฤดูฝน ถ้าฝนทิ้งช่วงนานผิดปกติ
• ภูมิอากาศที่ แปรปรวน ทำให้ฤดูไม่ตรงกับที่เคยเป็น เช่น ฝนตกนอกฤดูหรือร้อนผิดปกติ จึงต้องติดตามประกาศเตือนภัยตลอดปี ไม่ใช่เฉพาะในฤดูที่คาดว่าเสี่ยง

ตัวอย่างและวิธีคิด

• ฤดูฝนต้องระวังภัยใดมากที่สุด และเพราะเหตุใด — ดินถล่มและน้ำท่วม เพราะฝนตกหนักต่อเนื่องหลายวันและน้ำไหลมารวมกันในที่ลุ่ม (กลไกของภัยดู sc-climate-01 และ sc-weather.md)
• ทำไมไฟป่าจึงมักเกิดปลายฤดูร้อนถึงต้นฤดูฝน — เพราะเป็นช่วงที่หญ้าและใบไม้แห้งที่สุด อากาศร้อน และยังมีฝนน้อย ทำให้เชื้อเพลิงติดไฟได้ง่าย
• ฤดูหนาวต้องระวังอะไรที่ต่างจากฤดูอื่น — ระวังหมอกหนาและอากาศเย็นจัด โดยเฉพาะตอนเช้ามืดซึ่งทัศนวิสัยในการขับขี่ต่ำ

องค์ความรู้

• การรับมือภัยพิบัติแบ่งเป็น 3 ระยะ คือ ก่อนเกิด ขณะเกิด และหลังเกิด ถ้าซ้อมไว้ดี ระยะที่ต้องตัดสินใจเร็วจะทำได้ถูกต้อง
• ก่อนเกิดภัย — เตรียมพร้อมไว้ก่อน
  • รู้ว่าพื้นที่ที่เราอยู่เสี่ยงภัยใด และรู้ เส้นทางอพยพกับจุดนัดพบ ของโรงเรียนและชุมชน
  • จำเบอร์โทรฉุกเฉินของหน่วยงานในท้องถิ่น และติดตามข่าวหรือประกาศเตือนจากหน่วยงานราชการเท่านั้น
  • เตรียมถุงยังชีพ ได้แก่ ไฟฉาย ถ่านสำรอง วิทยุ น้ำดื่ม อาหารแห้ง ยาสามัญ และสำเนาเอกสารสำคัญใส่ซองกันน้ำ
• ขณะเกิดภัย — ปฏิบัติให้ปลอดภัย

ภัย	สิ่งที่ควรทำ
น้ำท่วม	ย้ายขึ้นที่สูง · ไม่ลุยน้ำไหลแรง · งดใช้ไฟฟ้าในพื้นที่น้ำท่วม · ระวังสัตว์มีพิษที่หนีน้ำ
ดินถล่ม	สังเกตสัญญาณ เช่น ฝนตกหนักติดต่อกันหลายวัน น้ำบนเนินขุ่น มีเสียงผิดปกติ แล้วอพยพออกทันที
วาตภัย	เข้าอาคารที่แข็งแรง ปิดหน้าต่าง อยู่ห่างกระจก · งดออกไปกลางแจ้ง · อยู่ห่างต้นไม้ใหญ่และเสาไฟ
ภัยแล้ง	ใช้น้ำอย่างประหยัด เก็บน้ำฝนไว้ใช้ · งดจุดไฟหรือเผาในที่แห้ง

• หลังเกิดภัย — ระวังอันตรายที่ตามมา — อย่ากลับเข้าไปในพื้นที่ที่ยังไม่ปลอดภัยจนเจ้าหน้าที่อนุญาต · ระวังไฟฟ้ารั่ว เศษซาก และสัตว์มีพิษ · ไม่ดื่มน้ำท่วมขัง · ช่วยกันฟื้นฟูที่อยู่อาศัยและแหล่งน้ำตามคำแนะนำของผู้ใหญ่
• การมีส่วนร่วมในชุมชน — เข้าร่วมการซ้อมอพยพของโรงเรียนและชุมชน ช่วยบอกต่อข้อมูลที่ถูกต้อง ไม่ส่งต่อข่าวลือ และช่วยเหลือเพื่อนหรือคนชราที่ช่วยตัวเองได้ยาก

ตัวอย่างและวิธีคิด

• มีข้อความบอกว่า «อีก 3 วันจะเกิดภัยขนาดใหญ่» ควรทำอย่างไร — ไม่แชร์ต่อ ให้ตรวจสอบกับประกาศของหน่วยงานราชการก่อน แล้วเตรียมตัวตามคำแนะนำอย่างเป็นระบบ
• น้ำท่วมมาถึงหน้าบ้าน ควรทำอะไรก่อนเป็นอย่างแรก — ย้ายของและผู้ที่ช่วยตัวเองไม่ได้ขึ้นที่สูง ตัดไฟในส่วนที่น้ำจะท่วม งดใช้ไฟฟ้า และติดตามประกาศเส้นทางอพยพ
• หลังน้ำลดกลับเข้าบ้านได้ทันทีหรือไม่ — ไม่ควรทันที ต้องรอให้เจ้าหน้าที่หรือผู้ใหญ่ตรวจสอบความปลอดภัยและระบบไฟฟ้าก่อน เพราะอาจมีไฟฟ้ารั่วและโครงสร้างที่อ่อนแอ
• ทำไมการซ้อมอพยพจึงสำคัญ ทั้งที่ยังไม่เกิดภัยจริง — เพราะเมื่อภัยเกิดจริงมีเวลาเพียงไม่กี่นาที คนที่ซ้อมไว้จะรู้เส้นทางและทำตามขั้นตอนได้ทันที ลดการตื่นตระหนกและความสูญเสีย

ภาพและไดอะแกรม

mindmap
  root((รับมือภัยพิบัติ))
    ก่อนเกิด
      รู้เขตเสี่ยงภัย
      รู้เส้นทางอพยพและจุดนัดพบ
      เตรียมถุงยังชีพ
      ติดตามประกาศราชการ
    ขณะเกิด
      น้ำท่วม ขึ้นที่สูง ไม่ลุยน้ำไหลแรง
      ดินถล่ม สังเกตสัญญาณแล้วอพยพ
      วาตภัย เข้าอาคารที่แข็งแรง
      ภัยแล้ง ประหยัดน้ำ งดเผา
    หลังเกิด
      รอเจ้าหน้าที่ตรวจความปลอดภัย
      ระวังไฟฟ้ารั่วและสัตว์มีพิษ
      ไม่ดื่มน้ำท่วมขัง
      ช่วยกันฟื้นฟู

คำบรรยายภาพ: แผนภาพความคิดสรุปการรับมือภัยพิบัติเป็น 3 ระยะ ระยะก่อนเกิดคือรู้เขตเสี่ยงภัย รู้เส้นทางอพยพและจุดนัดพบ เตรียมถุงยังชีพ และติดตามประกาศราชการ ระยะขณะเกิดคือวิธีปฏิบัติตัวเมื่อน้ำท่วม ดินถล่ม วาตภัย และภัยแล้ง ระยะหลังเกิดคือรอเจ้าหน้าที่ตรวจความปลอดภัย ระวังไฟฟ้ารั่วและสัตว์มีพิษ ไม่ดื่มน้ำท่วมขัง และช่วยกันฟื้นฟู