ทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และมลพิษ

องค์ความรู้

• ทรัพยากรธรรมชาติ คือสิ่งที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติและมนุษย์นำมาใช้ประโยชน์ได้
• แบ่งได้เป็น 2 กลุ่มตามความสามารถในการเกิดใหม่

กลุ่ม	ลักษณะ	ตัวอย่าง	วิธีใช้
ใช้แล้วหมดไป	เกิดใหม่ด้วยกระบวนการธรรมชาติที่ใช้เวลานานมาก จึงเทียบได้ว่าใช้หมดแล้วหมดเลย	หิน แร่ ถ่านหิน น้ำมันปิโตรเลียม แก๊สธรรมชาติ	ใช้อย่างประหยัด เลือกใช้อย่างคุ้มค่า นำกลับมาใช้ใหม่
สามารถเกิดทดแทนได้	ใช้แล้วเกิดขึ้นใหม่ได้ ถ้าไม่ใช้เกินอัตราการเกิด	ป่าไม้ สัตว์ป่า ดิน น้ำ อากาศ	ใช้ไม่เกินกำลังที่ธรรมชาติทดแทนได้ และช่วยฟื้นฟู

• ประเภทของทรัพยากรตามลักษณะ — ทรัพยากรดิน · น้ำ · ป่าไม้ · สัตว์ป่า · แร่ธาตุ · พลังงาน
• การใช้ประโยชน์
  • ดิน — เป็นที่ปลูกพืชและที่อยู่ของสิ่งมีชีวิตในดิน
  • น้ำ — ใช้ดื่ม กิน เกษตรกรรม อุตสาหกรรม และผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ
  • ป่าไม้ — ให้ไม้ อาหาร ที่อยู่ของสัตว์ เป็นแหล่งต้นน้ำ และช่วยดูดคาร์บอนไดออกไซด์
  • แร่ธาตุ — เป็นวัตถุดิบของวัสดุก่อสร้าง โลหะ และเครื่องใช้
  • พลังงาน — ใช้เป็นเชื้อเพลิงในครัวเรือน การขนส่ง และโรงงาน
• ปัญหาเกิดเมื่อใช้เกินพอดี — ตัดไม้ทำลายป่าจนต้นน้ำเสียหาย · ใช้น้ำเกินความจำเป็น · ทำเหมืองและการเกษตรที่ทำลายหน้าดิน · ปล่อยของเสียลงสู่ธรรมชาติโดยไม่บำบัด
• การใช้อย่างยั่งยืนคือ ใช้เท่าที่จำเป็นและเปิดทางให้ธรรมชาติสร้างขึ้นใหม่ทัน (ทรัพยากรของประเทศไทยและปัญหาสิ่งแวดล้อมที่กระทบคนไทยดู ../สังคมศึกษา/so-resource.md)

ตัวอย่างและวิธีคิด

• เพราะเหตุใดจึงต้องใช้ถ่านหินและน้ำมันอย่างประหยัด — เพราะเป็นทรัพยากรใช้แล้วหมดไป เกิดใหม่ต้องใช้เวลาล้านปี คนรุ่นต่อไปก็ต้องใช้ ถ้าใช้หมดจะไม่มีเหลือ
• น้ำในแม่น้ำไหลอยู่ตลอด ยังต้องประหยัดหรือไม่ — ต้องประหยัด เพราะน้ำจืดที่ใช้ได้มีจำกัดและน้ำที่ถูกปล่อยทิ้งโดยไม่ใช้ให้เป็นประโยชน์ก็สูญเปล่า รวมทั้งน้ำเสียไม่สามารถนำกลับมาใช้ได้
• ทำไมป่าไม้จึงเป็นทั้งที่อยู่ของสัตว์และแหล่งน้ำ — เพราะรากต้นไม้ยึดดินและดูดซับน้ำฝนไว้ ปล่อยออกอย่างช้า ๆ จึงเป็นแหล่งต้นน้ำลำธาร และเป็นที่อยู่อาศัยและแหล่งอาหารของสัตว์ป่า
• ถ้าป่าไม้ถูกตัดไปมาก มีผลกับทรัพยากรอื่นอย่างไร — ดินถูกฝนชะพังทลาย น้ำไหลบ่าเร็วขึ้นและเกิดน้ำท่วม ขาดวัสดุที่ใช้ และสัตว์ป่าขาดที่อยู่

องค์ความรู้

• มลพิษ คือสภาวะที่มีสิ่งเจือปนหรือของเสียอยู่ในสิ่งแวดล้อม มากเกินพอดี จนเกิดผลเสียต่อสิ่งมีชีวิต
• ประเภทของมลพิษ สาเหตุ และผลกระทบ

ประเภท	สาเหตุหลัก	ผลกระทบ
มลพิษทางน้ำ	น้ำเสียจากบ้านเรือน (น้ำซักล้าง น้ำเสียจากห้องน้ำ) · น้ำทิ้งจากโรงงาน · ปุ๋ยและยาฆ่าแมลงที่ไหลลงน้ำ · น้ำมันจากเรือและรถ · ขยะที่ทิ้งลงแม่น้ำ	น้ำเน่า ปลาและสัตว์น้ำตายเพราะออกซิเจนในน้ำลดลง ใช้บริโภคไม่ได้ ส่งกลิ่น
มลพิษทางอากาศ	ควันและแก๊สเสียจากรถยนต์ โรงงาน และการเผาขยะ–เผาป่า · ฝุ่นละอองที่ฟุ้งกระจาย · กลิ่นเหม็นจากขยะ	เกิดโรคทางเดินหายใจ แสบตาและคอ หายใจไม่สะดวก อากาศเสีย กระทบการเจริญเติบโตของพืช
มลพิษทางดิน	ปุ๋ยเคมีและยาฆ่าแมลงมากเกินไป · ขยะที่ย่อยสลายยากและพลาสติก · สารเคมีรั่วไหลจากโรงงาน · น้ำเสียที่ชะลงดิน	ดินเสื่อมและไม่มีธาตุอาหาร พืชเจริญได้ไม่ดี สารพิษเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารผ่านพืชและสัตว์

• แนวทางลดมลพิษ
  • ทางน้ำ — บำบัดน้ำเสียก่อนปล่อยลงสู่แหล่งน้ำ · ไม่ทิ้งขยะ น้ำมัน และเศษอาหารลงในแม่น้ำ คูคลอง
  • ทางอากาศ — ใช้ระบบขนส่งสาธารณะหรือใช้รถร่วมกัน ตรวจเครื่องยนต์ให้สมบูรณ์ · ไม่เผาขยะและไม่เผาป่า · ลดการใช้อุปกรณ์ที่ต้องเผาไหม้เชื้อเพลิงในบ้าน · เมื่อฝุ่นหนาให้สวมหน้ากากหรืออยู่ในที่ที่อากาศระบายดี
  • ทางดิน — ลดปุ๋ยเคมีและยาฆ่าแมลง ใช้ปุ๋ยอินทรีย์ · แยกขยะและทิ้งให้ถูกวิธี · ลดขยะพลาสติกชนิดใช้ครั้งเดียวแล้วทิ้ง
• มลพิษของที่หนึ่งมักเป็นมลพิษของที่อื่น — ขยะบนดินถูกฝนชะลงน้ำ ควันจากไฟเป็นมลพิษอากาศแล้วยังฟุ้งตกลงดิน จึงแก้ที่ต้นเหตุจึงจะได้ผลจริง

ตัวอย่างและวิธีคิด

• เห็นของเหลวสีดำไหลออกจากท่อลงคลอง ควรทำอย่างไร — บอกผู้ใหญ่หรือแจ้งหน่วยงานท้องถิ่น พร้อมจดไว้ที่เห็น เพราะน้ำมันหรือสารเคมีในน้ำทำลายสัตว์น้ำและทำให้คนใช้ประโยชน์จากคลองไม่ได้
• ทำไมการเผาตอซังข้าวหรือเผาขยะจึงไม่ควรทำ — เพราะควันและฝุ่นฟุ้งกระจายเป็นมลพิษทางอากาศ กระทบผู้ป่วยโรคทางเดินหายใจ อีกทั้งควันยังมีแก๊สเรือนกระจก ช่วยให้โลกร้อนขึ้นด้วย
• สวนที่ใส่ปุ๋ยเคมีมานาน พืชเริ่มไม่งาม ควรทำอย่างไร — ลดปุ๋ยเคมี เปลี่ยนมาใช้ปุ๋ยอินทรีย์และปลูกพืชหมุนเวียน เพื่อฟื้นธาตุอาหารและสิ่งมีชีวิตในดิน
• เพื่อนทิ้งถุงพลาสติกลงคูน้ำ ควรอธิบายอย่างไร — อธิบายว่าถุงพลาสติกย่อยสลายยาก อุดตันท่อระบายน้ำและเป็นขยะในน้ำ ทำให้ปลาตายและน้ำท่วมขังง่ายกว่าเดิม

องค์ความรู้

• ปรากฏการณ์เรือนกระจก คือภาวะที่ แก๊สเรือนกระจก ในบรรยากาศกักความร้อนที่พื้นโลกคายออกไว้บางส่วน ไม่ให้ออกสู่อวกาศทั้งหมด ทำให้อุณหภูมิของโลกอบอุ่นพอเหมาะต่อการดำรงชีวิต
• แก๊สเรือนกระจกที่สำคัญ ได้แก่ ไอน้ำ คาร์บอนไดออกไซด์ มีเทน ไนตรัสออกไซด์ และโอโซน
• ปรากฏการณ์นี้เกิดขึ้นตามธรรมชาติและ มีประโยชน์ ถ้าไม่มีเลยโลกจะหนาวเกินกว่าสิ่งมีชีวิตจะอยู่ได้ · ปัญหาเกิดเมื่อคนปล่อยแก๊สเรือนกระจกเพิ่มขึ้นมากจนกักความร้อนไว้เกินสมดุล อุณหภูมิเฉลี่ยของโลกจึงสูงขึ้น เรียกว่า ภาวะโลกร้อน และนำไปสู่ การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ
• กิจกรรมของคนที่ปล่อยแก๊สเรือนกระจกเพิ่มขึ้น — เผาไหม้เชื้อเพลิงและขยะ · ตัดไม้ทำลายป่าและเผาป่า · เลี้ยงสัตว์จำนวนมาก · ปล่อยแก๊สเสียจากโรงงานและรถยนต์ · ขยะที่เน่าเปื่อยในหลุมขยะ
• ผลกระทบต่อสิ่งมีชีวิต

ผลกระทบ	เกิดอะไรขึ้น
อุณหภูมิและฤดูกาล	อุณหภูมิเฉลี่ยสูงขึ้น ฤดูกาลเปลี่ยนไป ฝนไม่ตกตามฤดู บางพื้นที่แล้งจัด บางพื้นที่น้ำท่วมหนัก
น้ำทะเล	น้ำแข็งขั้วโลกละลาย ระดับน้ำทะเลสูงขึ้น ชายฝั่งและที่อยู่ของสัตว์ในทะเลเสียหาย
ระบบนิเวศ	ปะการังฟอกขาว สัตว์และพืชบางชนิดปรับตัวไม่ทัน
อาหารของมนุษย์	พืชเพาะปลูกได้ผลไม่แน่นอน ทำให้อาหารขาดแคลนได้

• แนวทางลดกิจกรรมที่ก่อให้เกิดแก๊สเรือนกระจก — ใช้ไฟฟ้าอย่างประหยัด ปิดไฟและถอดปลั๊กเมื่อไม่ใช้งาน · เดิน ใช้จักรยาน หรือใช้รถโดยสารสาธารณะ · ปลูกต้นไม้และไม่ตัดไม้ทำลายป่า · แยกขยะ ใช้ซ้ำ และนำกลับมาใช้ใหม่ · ประหยัดน้ำ และซื้อสิ่งของเท่าที่จำเป็น

ตัวอย่างและวิธีคิด

• เพราะเหตุใดการเผาป่าจึงทำให้โลกร้อนขึ้น — การเผาไหม้ปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์ออกมา และยังทำให้ต้นไม้ที่เคยดูดคาร์บอนไดออกไซด์หายไป แก๊สเรือนกระจกจึงเพิ่มขึ้น
• ถ้าโลกไม่มีปรากฏการณ์เรือนกระจกเลยจะเป็นอย่างไร — ความร้อนที่พื้นโลกคายออกจะออกสู่อวกาศจนหมด อุณหภูมิโลกต่ำเกินไป สิ่งมีชีวิตส่วนใหญ่ไม่สามารถอยู่ได้
• ปลูกต้นไม้ช่วยลดแก๊สเรือนกระจกได้อย่างไร — ต้นไม้ดูดคาร์บอนไดออกไซด์ไปใช้ในการสร้างอาหารและเจริญเติบโต จึงลดปริมาณแก๊สเรือนกระจกในบรรยากาศ
• ครอบครัวจะลดแก๊สเรือนกระจกได้อย่างไร — ปิดไฟและเครื่องใช้ไฟฟ้าเมื่อไม่ใช้ เดินหรือปั่นจักรยานในระยะใกล้ แยกขยะ และลดการเผาขยะในบ้าน

ภาพและไดอะแกรม

flowchart TD
    A[แสงอาทิตย์ส่องลงมาที่โลก] --> B[พื้นโลกดูดกลืนความร้อนไว้]
    B --> C[พื้นโลกคายความร้อนกลับขึ้นสู่บรรยากาศ]
    C --> D[แก๊สเรือนกระจกกักความร้อนไว้บางส่วน]
    D --> E[ความร้อนบางส่วนออกสู่อวกาศ]
    D --> F[โลกอบอุ่นพอเหมาะต่อสิ่งมีชีวิต]
    G[กิจกรรมของคนปล่อยแก๊สเรือนกระจกเพิ่มขึ้น] --> D
    G --> H[แก๊สเรือนกระจกกักความร้อนมากขึ้น<br/>อุณหภูมิเฉลี่ยของโลกสูงขึ้น]

คำบรรยายภาพ: แผนผังการเกิดปรากฏการณ์เรือนกระจก แสงอาทิตย์ส่องลงมาที่พื้นโลก โลกดูดกลืนความร้อนแล้วคายกลับขึ้นไป แก๊สเรือนกระจกกักความร้อนไว้บางส่วน ทำให้โลกอบอุ่นพอเหมาะ เมื่อกิจกรรมของคนปล่อยแก๊สเรือนกระจกเพิ่มขึ้น แก๊สเหล่านี้กักความร้อนมากขึ้น อุณหภูมิเฉลี่ยของโลกจึงสูงขึ้น

คำบรรยายภาพ: ภาพตัดขวางโลกกับชั้นบรรยากาศ แสงอาทิตย์ส่องลงมาที่พื้นโลก พื้นโลกคายความร้อนกลับขึ้นไป แก๊สเรือนกระจกในชั้นบรรยากาศกักความร้อนไว้บางส่วน ทำให้โลกอบอุ่นพอเหมาะต่อสิ่งมีชีวิต ส่วนความร้อนที่เหลือเล็ดลอดออกสู่อวกาศ มีลูกศรแสดงทิศทางของแสงและความร้อนกำกับไว้

องค์ความรู้

• การอนุรักษ์ คือการใช้ทรัพยากรอย่างประหยัด คุ้มค่า เกิดของเสียน้อยที่สุด และช่วยฟื้นฟูให้ธรรมชาติสร้างขึ้นใหม่ทัน เพื่อให้คนรุ่นต่อไปได้ใช้ด้วย
• หลัก 3R ที่โรงเรียนและที่บ้านทำได้ทันที
  • Reduce — ลดการใช้ ใช้เท่าที่จำเป็น เช่น พกขวดน้ำส่วนตัว ไม่รับถุงพลาสติกทุกครั้ง
  • Reuse — ใช้ซ้ำ ใช้ภาชนะและถุงผ้าซ้ำ พลิกกระดาษใช้ทั้งสองหน้า
  • Recycle — นำกลับมาใช้ใหม่ แยกกระดาษ พลาสติก กระป๋อง ขวดแก้ว ไปขายหรือเข้าสู่โรงงานแปรรูป
• การอนุรักษ์รายทรัพยากร

ทรัพยากร	สิ่งที่ทำได้
น้ำ	ปิดก๊อกให้สนิท ซ่อมท่อรั่ว ใช้ถังรองน้ำฝนรดต้นไม้
พลังงาน	ปิดไฟ–ถอดปลั๊กเมื่อไม่ใช้ ใช้เครื่องใช้ไฟฟ้าประหยัดไฟ และใช้พลังงานทดแทน เช่น แสงอาทิตย์ ลม น้ำ ชีวมวล
ป่าไม้	ปลูกต้นไม้และดูแลป่า ไม่ตัดป่า ไม่เผาป่า
ดิน	ปลูกพืชคลุมดิน ปลูกพืชหมุนเวียน ใช้ปุ๋ยอินทรีย์ ไม่เผาหน้าดิน
ขยะ	แยกขยะก่อนทิ้ง ทำปุ๋ยจากเศษอาหาร ไม่ทิ้งขยะลงแหล่งน้ำ
สัตว์ป่า	ไม่ล่า ไม่ซื้อขายสัตว์ป่า และรักษาที่อยู่อาศัยของสัตว์

• การมีส่วนร่วมทำได้หลายระดับ — ระดับตัวเอง (ปฏิบัติทุกวัน) · ระดับครอบครัวและโรงเรียน (แยกขยะ ปลูกต้นไม้ ประกวดห้องเรียนสะอาด) · ระดับชุมชน (ร่วมกิจกรรมทำความสะอาดแหล่งน้ำ) · ระดับประเทศ (หน่วยงานมีหน้าที่ออกกฎหมาย ดูแล และฟื้นฟูพื้นที่เสื่อมโทรม)
• การอนุรักษ์ไม่ใช่การ «ไม่ใช้» แต่คือ «ใช้ให้ถูกวิธี» — ใช้เท่าที่จำเป็น ใช้ให้คุ้ม และคืนธรรมชาติให้ฟื้นตัวได้

ตัวอย่างและวิธีคิด

• โรงเรียนจะลดขยะจากถุงพลาสติกได้อย่างไร — ตั้งถังแยกขยะ ส่งเสริมให้พกถุงผ้าและกล่องข้าวของตัวเอง และรวบรวมขวด–กระป๋องไปขายเข้าธนาคารขยะของโรงเรียน
• บ้านปลูกต้นไม้ในสวน จะช่วยอนุรักษ์อะไรบ้าง — ช่วยดูดคาร์บอนไดออกไซด์และปล่อยออกซิเจน ช่วยยึดดินไม่ให้ถูกฝนชะ เป็นที่อยู่ของนกและแมลง และยังช่วยให้บ้านร่มรื่น
• ทำไมจึงควรใช้พลังงานแสงอาทิตย์ในครัวเรือน — เพราะเป็นพลังงานที่ใช้แล้วไม่หมดไป เกิดจากแสงแดดทุกวัน ไม่ต้องใช้เชื้อเพลิงที่เผาไหม้และปล่อยแก๊สเรือนกระจกมากเท่าพลังงานจากถ่านหินหรือน้ำมัน
• ถ้าเพื่อนยังทิ้งขยะลงคลอง ควรทำอย่างไร — อธิบายว่าขยะทำให้ปลาตายและน้ำเน่า แล้วชวนกันเก็บขยะที่ลอยน้ำไปทิ้งให้ถูกที่ พร้อมบอกผู้ใหญ่หรือครูให้ช่วยดูแลต่อ

ภาพและไดอะแกรม

mindmap
  root((การอนุรักษ์))
    หลัก 3R
      ลดการใช้ Reduce
      ใช้ซ้ำ Reuse
      นำกลับมาใช้ใหม่ Recycle
    น้ำและพลังงาน
      ปิดก๊อก ปิดไฟ
      ซ่อมท่อรั่ว
      ใช้พลังงานทดแทน
    ป่าไม้และดิน
      ปลูกต้นไม้
      ไม่เผาป่า
      ใช้ปุ๋ยอินทรีย์
    ขยะและสัตว์ป่า
      แยกขยะก่อนทิ้ง
      เก็บขยะในแหล่งน้ำ
      ไม่ล่าสัตว์ป่า

คำบรรยายภาพ: แผนภาพความคิดสรุปแนวทางการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ แบ่งเป็น 4 กลุ่ม ได้แก่ หลัก 3R ที่ใช้ลด ใช้ซ้ำ และนำกลับมาใช้ใหม่ กลุ่มการประหยัดน้ำและพลังงาน กลุ่มการดูแลป่าไม้และดิน และกลุ่มการจัดการขยะรวมทั้งการไม่ล่าสัตว์ป่า