อาณาจักรของสิ่งมีชีวิต

องค์ความรู้

• การจำแนก คือการจัดกลุ่มสิ่งมีชีวิตที่มีลักษณะร่วมกันไว้ด้วยกัน เพื่อให้ศึกษาและเรียกชื่อได้ตรงกัน ไม่สับสน
• เกณฑ์ที่ใช้จำแนก มีหลายอย่างประกอบกัน ได้แก่ จำนวนเซลล์ (เซลล์เดียวหรือหลายเซลล์) มีหรือไม่มี เยื่อหุ้มนิวเคลียส วิธีได้อาหาร (สร้างอาหารเองได้หรือต้องกินผู้อื่น) การเคลื่อนที่ และการมีผนังเซลล์
• เกณฑ์ที่ตัดสินก่อนเพื่อนคือ เยื่อหุ้มนิวเคลียส เพราะเป็นความต่างพื้นฐานที่สุดของเซลล์ เมื่อใช้เกณฑ์ทั้งหมดร่วมกันจึงแบ่งสิ่งมีชีวิตออกเป็น 5 อาณาจักร ได้แก่ แบคทีเรีย โพรทิสตา เห็ดรา พืช และสัตว์
• อาณาจักรเป็นกลุ่มที่ใหญ่ที่สุด แต่ละอาณาจักรยังแบ่งย่อยลงไปอีกหลายระดับ เรื่อยไปจนถึงระดับ ชนิด ซึ่งเป็นกลุ่มที่แคบที่สุด
• การจัดกลุ่มไม่ตายตัว หากได้ข้อมูลใหม่ เช่น ผลการตรวจดีเอ็นเอ นักวิทยาศาสตร์ก็ย้ายสิ่งมีชีวิตบางชนิดไปอยู่อีกอาณาจักรได้
• สิ่งมีชีวิตที่อยู่ต่างอาณาจักรกันจะต่างกันที่โครงสร้างพื้นฐานและวิธีได้อาหาร จึงทำให้การจัดกลุ่มช่วยตอบได้ทันทีว่า «สิ่งนี้กินอะไร» และ «อยู่กลุ่มไหน»

ตัวอย่างและวิธีคิด

• แบคทีเรียกับโพรทิสตาต่างกันตรงไหน — ทั้งคู่อาจเป็นเซลล์เดียวเหมือนกัน แต่แบคทีเรียไม่มีเยื่อหุ้มนิวเคลียส ส่วนโพรทิสตามี จึงอยู่คนละอาณาจักร
• ยีสต์ควรอยู่กลุ่มใด — ยีสต์เป็นราเซลล์เดียว สร้างอาหารเองไม่ได้และดูดสารอาหารจากภายนอก จึงอยู่ในอาณาจักรเห็ดรา ไม่ใช่พืช
• ทำไมต้องจัดสิ่งมีชีวิตเป็นอาณาจักร — เพื่อให้ทุกคนเรียกสิ่งมีชีวิตด้วยชื่อเดียวกัน ศึกษาเทียบกันได้ และเห็นความสัมพันธ์ว่าใครเป็นญาติใกล้กัน
• สาหร่ายเซลล์เดียวกับต้นไม้เขียว ต่างกันอย่างไร — สร้างอาหารเองได้ทั้งคู่ แต่สาหร่ายเซลล์เดียวมีเซลล์เดียวและอยู่กลุ่มโพรทิสตา ส่วนต้นไม้มีหลายเซลล์และอยู่กลุ่มพืช

ภาพและไดอะแกรม

flowchart LR
    A[เกณฑ์ที่ใช้จำแนก] --> B{มีเยื่อหุ้ม<br/>นิวเคลียสหรือไม่}
    A --> C{เซลล์เดียวหรือ<br/>หลายเซลล์}
    A --> D{สร้างอาหารเองได้<br/>หรือกินผู้อื่น}
    A --> E{เคลื่อนที่ได้หรือไม่<br/>มีผนังเซลล์หรือไม่}
    A --> F{ย่อยอาหารนอกตัว<br/>แล้วดูดสารอาหารหรือไม่}
    B --> K1[แยกอาณาจักรแบคทีเรีย<br/>ออกจากอาณาจักรอื่น]
    C --> K2[ช่วยแยกโพรทิสตาและแบคทีเรีย<br/>ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเซลล์เดียว<br/>ออกจากพืช สัตว์ และเห็ดรา<br/>ซึ่งส่วนใหญ่หลายเซลล์]
    D --> K3[แยกพืชออกจากสัตว์<br/>และเห็ดรา]
    E --> K4[ช่วยแยกสัตว์ออกจากพืช]
    F --> K5[ช่วยแยกเห็ดรา<br/>ซึ่งย่อยอาหารนอกตัวแล้วดูดสารอาหาร<br/>ออกจากสัตว์ซึ่งย่อยอาหารในตัว]

คำบรรยายภาพ: แผนผังแสดงว่าเกณฑ์ใดช่วยแยกอาณาจักรใด การดูว่ามีเยื่อหุ้มนิวเคลียสหรือไม่ช่วยแยกอาณาจักรแบคทีเรียออกจากอาณาจักรอื่น การดูจำนวนเซลล์ช่วยแยกโพรทิสตาและแบคทีเรียซึ่งส่วนใหญ่เป็นเซลล์เดียวออกจากพืช สัตว์ และเห็ดราซึ่งส่วนใหญ่หลายเซลล์ การดูวิธีได้อาหารช่วยแยกพืชออกจากสัตว์และเห็ดรา การดูการเคลื่อนที่และการมีผนังเซลล์ช่วยแยกสัตว์ออกจากพืช และการดูว่าย่อยอาหารนอกตัวแล้วดูดสารอาหารหรือไม่ช่วยแยกเห็ดราออกจากสัตว์

องค์ความรู้

อาณาจักร	จำนวนเซลล์	เยื่อหุ้มนิวเคลียส	วิธีได้อาหาร	ตัวอย่าง
แบคทีเรีย	เซลล์เดียว	ไม่มี	ดูดสารอาหาร และบางชนิดสร้างอาหารเองได้	แบคทีเรียในดิน จุลินทรีย์ในโยเกิร์ต เชื้อวัณโรค
โพรทิสตา	ส่วนใหญ่เซลล์เดียว	มี	บางชนิดสร้างอาหารเอง บางชนิดกินผู้อื่น	สาหร่ายเซลล์เดียว อะมีบา พารามีเซียม
เห็ดรา	ส่วนใหญ่หลายเซลล์	มี	ดูดสารอาหารจากซากหรือสิ่งมีชีวิตอื่น	เห็ด รา ยีสต์
พืช	หลายเซลล์	มี	สร้างอาหารเองด้วยการสังเคราะห์ด้วยแสง	ข้าว ตะไคร้ มอส เฟิน
สัตว์	หลายเซลล์	มี	กินอาหาร	คน ปลา กบ แมลง

• อาณาจักรพืช มีคลอโรฟิลล์จึงสร้างอาหารเองได้ และมีผนังเซลล์เป็น เซลลูโลส ทำให้ตั้งตรงอยู่ได้ พืชส่วนใหญ่เคลื่อนที่จากที่อยู่ไม่ได้ จึงต้องหาแสง น้ำ และธาตุอาหารจากดินบริเวณเดิม
• อาณาจักรสัตว์ ไม่มีคลอโรฟิลล์และไม่มีผนังเซลล์ จึงเคลื่อนที่เองได้เกือบทั้งหมด (ยกเว้นบางชนิด เช่น ฟองน้ำและปะการังที่ใช้ชีวิตติดอยู่กับที่) และต้องกินสิ่งมีชีวิตอื่นเป็นอาหาร
• อาณาจักรเห็ดรา สร้างอาหารเองไม่ได้และย่อยอาหาร นอกตัว แล้วจึงดูดสารอาหารเข้ามา จึงมักขึ้นบนซากพืชซากสัตว์หรืออาหารที่ชื้น บางชนิดเป็นราเซลล์เดียวอย่างยีสต์
• อาณาจักรโพรทิสตา รวมสิ่งมีชีวิตที่มีเยื่อหุ้มนิวเคลียสแต่ไม่เป็นพืช ไม่เป็นสัตว์ และไม่เป็นเห็ดรา ส่วนใหญ่เป็นเซลล์เดียวและอาศัยอยู่ในน้ำ
• อาณาจักรแบคทีเรีย ต่างจากสี่อาณาจักรที่เหลือตรงที่ไม่มีเยื่อหุ้มนิวเคลียส และมีขนาดเล็กที่สุดในบรรดาอาณาจักรทั้งห้า
• จุลินทรีย์ไม่ได้อยู่ในอาณาจักรเดียว แต่กระจายอยู่ในสามอาณาจักร คือ แบคทีเรีย โพรทิสตา และเห็ดรา (โยงกับหัวข้อ sc-microbe)

ตัวอย่างและวิธีคิด

• เห็ดเป็นพืชไหม — ไม่ใช่ เพราะเห็ดไม่มีคลอโรฟิลล์ สร้างอาหารเองไม่ได้ และดูดอาหารจากซาก จึงอยู่ในอาณาจักรเห็ดรา
• ต้นข้าวกับเห็ดเหมือนกันตรงไหนและต่างกันตรงไหน — เหมือนกันที่หลายเซลล์และมีเยื่อหุ้มนิวเคลียส ต่างกันที่ข้าวสร้างอาหารเองได้ ส่วนเห็ดต้องดูดจากซาก สองชนิดจึงอยู่คนละอาณาจักร
• ยีสต์กับเห็ดเป็นญาติกันไหม — เป็น เพราะยีสต์คือราเซลล์เดียว ทั้งคู่จึงอยู่ในอาณาจักรเห็ดรา แม้รูปร่างและขนาดต่างกันมาก
• สัตว์ที่อยู่ติดที่อย่างฟองน้ำ จัดเป็นพืชได้ไหม — ไม่ได้ เพราะไม่มีคลอโรฟิลล์และไม่มีผนังเซลลูโลส ต้องกินผู้อื่น การเคลื่อนที่ไม่ได้เป็นเกณฑ์เดียวที่ใช้ตัดสิน
• ถ้าโจทย์ให้สิ่งมีชีวิตที่ไม่มีเยื่อหุ้มนิวเคลียส ควรตอบอาณาจักรใด — ตอบอาณาจักรแบคทีเรีย เพราะเป็นอาณาจักรเดียวในห้ากลุ่มที่เซลล์ไม่มีเยื่อหุ้มนิวเคลียส