เรื่องย่อยที่ 1
อำนาจอธิปไตย (นิติบัญญัติ บริหาร ตุลาการ)
องค์ความรู้
- อำนาจอธิปไตย คืออำนาจสูงสุดในการปกครองประเทศ ในระบอบประชาธิปไตยอำนาจนี้ เป็นของปวงชนชาวไทย ประชาชนจึงเป็นเจ้าของประเทศ ไม่ใช่ผู้ปกครองคนใดคนหนึ่ง
- ประเทศไทยปกครองด้วย ระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข · พระมหากษัตริย์ทรงใช้อำนาจอธิปไตยผ่าน รัฐสภา คณะรัฐมนตรี และศาล ตามบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญ
- อำนาจอธิปไตยแบ่งเป็น 3 อำนาจ เพื่อไม่ให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีอำนาจมากเกินไป
| อำนาจ | ใครใช้อำนาจ | ทำหน้าที่อะไร | ตัวอย่างงาน |
|---|---|---|---|
| นิติบัญญัติ | รัฐสภา (สภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภา) | ออกกฎหมาย ตรวจสอบและควบคุมการบริหารราชการแผ่นดิน | พิจารณาร่างพระราชบัญญัติ · ตั้งกระทู้ถามรัฐมนตรี · พิจารณางบประมาณรายจ่าย |
| บริหาร | คณะรัฐมนตรี มีนายกรัฐมนตรีเป็นหัวหน้า ร่วมกับกระทรวง ทบวง กรม | บริหารประเทศตามกฎหมายและนโยบายที่แถลงต่อรัฐสภา | กำหนดนโยบาย · จัดเก็บภาษี · ดูแลความมั่นคงและการศึกษาของประเทศ |
| ตุลาการ | ศาล ต่าง ๆ | พิจารณาพิพากษาคดี ตัดสินข้อพิพาท และตีความกฎหมาย | ตัดสินคดีแพ่งและคดีอาญา · วินิจฉัยข้อพิพาทระหว่างประชาชนกับหน่วยงานของรัฐ |
- หลักการที่สำคัญคือการถ่วงดุลอำนาจ (ตรวจสอบซึ่งกันและกัน) — แต่ละอำนาจไม่ได้ทำงานตามใจตัวเอง รัฐสภาตรวจสอบรัฐบาลได้ · ศาลตัดสินว่าการกระทำใดไม่ชอบด้วยกฎหมายได้ · รัฐบาลบริหารตามกฎหมายที่รัฐสภาออก จึงไม่มีฝ่ายใดอยู่เหนือฝ่ายอื่น
- ประชาชนใช้และตรวจสอบอำนาจอธิปไตยได้หลายทาง — เลือกตั้งผู้แทนเข้าไปทำหน้าที่แทนตน (ดู «so-vote») · แสดงความคิดเห็นและเสนอเรื่องต่อหน่วยงานของรัฐ · ใช้สิทธิเข้าชื่อเสนอต่อรัฐสภาตามที่กฎหมายกำหนด · ตรวจสอบการทำงานของผู้ที่ตนเลือก · และแจ้งเบาะแสการทุจริตต่อหน่วยงานที่มีหน้าที่
- รายละเอียดจำนวนสมาชิกของแต่ละสภาอาจเปลี่ยนได้ตามรัฐธรรมนูญ จึงควรจำ «โครงสร้างและหน้าที่» ให้แม่นมากกว่าจำตัวเลข
ตัวอย่างและวิธีคิด
- รัฐสภาออกกฎหมายห้ามจำหน่ายสินค้าที่เป็นอันตราย เป็นการใช้อำนาจใด — อำนาจ นิติบัญญัติ เพราะการออกกฎหมายเป็นหน้าที่ของรัฐสภา
- กระทรวงศึกษาธิการประกาศนโยบายและจัดสรรงบประมาณให้โรงเรียน เป็นการใช้อำนาจใด — อำนาจ บริหาร เพราะการดำเนินนโยบายและการทำงานของกระทรวงเป็นหน้าที่ของฝ่ายบริหาร
- ศาลพิพากษาคดีที่ชาวบ้านฟ้องหน่วยงานของรัฐ เป็นการใช้อำนาจใด — อำนาจ ตุลาการ เพราะการพิจารณาพิพากษาคดีเป็นหน้าที่ของศาล
- ประชาชนไม่พอใจการทำงานของรัฐบาล ควรทำอย่างไร — ใช้กลไกตามระบอบประชาธิปไตย เช่น แสดงความคิดเห็นด้วยเหตุผล ตรวจสอบการทำงานของรัฐบาลผ่านรัฐสภา และใช้สิทธิเลือกตั้งเมื่อถึงเวลาเลือกตั้งใหม่ ไม่ใช้ความรุนแรง
- ทำไมจึงต้องแบ่งอำนาจเป็น 3 ฝ่าย — เพื่อให้แต่ละฝ่ายตรวจสอบกันได้ ป้องกันไม่ให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งใช้อำนาจเกินขอบเขต และช่วยป้องกันการทุจริต
ภาพและไดอะแกรม
flowchart TD
A["อำนาจอธิปไตย<br/>เป็นของปวงชนชาวไทย"] --> B["อำนาจนิติบัญญัติ<br/>รัฐสภาออกกฎหมาย"]
A --> C["อำนาจบริหาร<br/>คณะรัฐมนตรีบริหารประเทศ"]
A --> D["อำนาจตุลาการ<br/>ศาลพิจารณาพิพากษาคดี"]
B <-->|"ตรวจสอบและถ่วงดุล"| C
C <-->|"ตรวจสอบและถ่วงดุล"| D
D <-->|"ตรวจสอบและถ่วงดุล"| B
A --> E["ประชาชนใช้สิทธิ<br/>เลือกตั้ง · แสดงความเห็น · ตรวจสอบ"]
คำบรรยายภาพ: ผังแสดงว่าอำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชนชาวไทย แล้วแยกออกเป็นสามอำนาจ คืออำนาจนิติบัญญัติของรัฐสภาที่ออกกฎหมาย อำนาจบริหารของคณะรัฐมนตรีที่บริหารประเทศ และอำนาจตุลาการของศาลที่พิจารณาพิพากษาคดี โดยทั้งสามฝ่ายตรวจสอบและถ่วงดุลกันได้ ส่วนประชาชนมีบทบาทใช้สิทธิเลือกตั้ง แสดงความคิดเห็น และตรวจสอบการทำงานของผู้ที่ตนเลือก