ลักษณะทางกายภาพของประเทศไทย

องค์ความรู้

• ที่ตั้งของไทย อยู่ในทวีปเอเชีย บริเวณ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตอนกลางของ คาบสมุทรอินโดจีน อยู่ใกล้เส้นศูนย์สูตร จึงมีอากาศร้อนและชื้นตลอดปี
• อาณาเขต หมายถึงขอบเขตของประเทศที่ติดกับดินแดนหรือทะเลข้างเคียง พิจารณาเป็นสี่ทิศ

ทิศ	ติดกับ
เหนือ	ประเทศเมียนมาและประเทศลาว
ตะวันออก	ประเทศลาวและประเทศกัมพูชา
ใต้	ประเทศมาเลเซีย และอ่าวไทย
ตะวันตก	ประเทศเมียนมา ทะเลอันดามัน

• ทะเลที่ล้อมไทย — อ่าวไทย อยู่ทางด้านตะวันออกและด้านใต้ของประเทศ · ทะเลอันดามัน อยู่ทางตะวันตกของภาคใต้
• ไทยมีพรมแดนทางบกติดกับประเทศเพื่อนบ้าน 4 ประเทศ (เมียนมา ลาว กัมพูชา มาเลเซีย) ส่วนทางทะเลติดกับหลายประเทศในภูมิภาคเดียวกัน การมีทั้งชายฝั่งอ่าวไทยและอันดามันทำให้ไทยค้าขายทางเรือได้ทั้งสองด้าน
• ที่ตั้งมีผลต่อชีวิตคนไทย — เป็นประเทศเขตร้อน จึงปลูกข้าวและพืชเมืองร้อนได้ · อยู่ในเส้นทางลมมรสุม จึงมีฤดูฝนชัดเจน · ตั้งอยู่กึ่งกลางภูมิภาค จึงเป็นจุดเชื่อมการค้าและการเดินทางของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
• ขนาดของประเทศบอกได้จากพื้นที่ แต่ถ้าต้องอ้างตัวเลขพื้นที่หรือความยาวชายฝั่ง ต้องใช้ข้อมูลที่มีแหล่งกำกับและระบุ «ข้อมูล ณ เดือน พ.ศ. …» เสมอ

ตัวอย่างและวิธีคิด

• ประเทศไทยมีพรมแดนทางบกติดกับประเทศเพื่อนบ้านกี่ประเทศ อะไรบ้าง — 4 ประเทศ ได้แก่ เมียนมา ลาว กัมพูชา และมาเลเซีย
• ถ้านั่งเรือจากจังหวัดระยองออกไป จะถึงทะเลด้านใด — อ่าวไทย เพราะจังหวัดชายฝั่งภาคตะวันออกหันออกสู่อ่าวไทย
• เพราะเหตุใดจังหวัดนราธิวาสกับจังหวัดสตูลจึงติดทะเลคนละด้าน — ภาคใต้มีทะเลขนาบสองด้าน ด้านตะวันออกเป็นอ่าวไทย ด้านตะวันตกเป็นทะเลอันดามัน จังหวัดที่อยู่ปลายด้านตะวันออกจึงติดอ่าวไทย ส่วนด้านตะวันตกติดอันดามัน
• จังหวัดที่มีพื้นที่มากที่สุดของไทยคือจังหวัดใด — นครราชสีมา (ประมาณ 20,494 ตารางกิโลเมตร — ดูคลังคำ datas/glossary.csv แถว «นครราชสีมา»)

ภาพและไดอะแกรม

ด้าน	ลักษณะ
เหนือ	เทือกเขาสูงและป่าต้นน้ำ ติดเมียนมาและลาว
ตะวันออก	ที่ราบสลับภูเขาและชายฝั่งอ่าวไทย ติดลาวและกัมพูชา
ใต้	คาบสมุทรแคบยาว มีทะเลขนาบสองด้าน ติดมาเลเซีย
ตะวันตก	ภูเขาและชายฝั่งทะเลอันดามัน ติดเมียนมา

คำบรรยายภาพ: ตารางสรุปอาณาเขตประเทศไทยตามด้านทั้งสี่ ด้านเหนือเป็นเทือกเขาสูงที่ติดเมียนมาและลาว ด้านตะวันออกเป็นที่ราบสลับภูเขากับชายฝั่งอ่าวไทยที่ติดลาวและกัมพูชา ด้านใต้เป็นคาบสมุทรแคบยาวมีทะเลขนาบสองด้านและติดมาเลเซีย ส่วนด้านตะวันตกเป็นภูเขากับชายฝั่งทะเลอันดามันที่ติดเมียนมา

คำบรรยายภาพ: แผนที่ประเทศไทยแสดงอาณาเขตทั้งสี่ทิศ ด้านเหนือจรดเมียนมาและลาว ด้านตะวันออกจรดลาวและกัมพูชา ด้านใต้จรดมาเลเซียและอ่าวไทย ด้านตะวันตกจรดเมียนมากับทะเลอันดามัน พร้อมป้ายชื่ออ่าวไทยทางด้านตะวันออกและทะเลอันดามันทางด้านตะวันตกของภาคใต้

องค์ความรู้

• การแบ่งภาคของไทยในแบบเรียนใช้เกณฑ์ภูมิศาสตร์เป็นหลัก ได้แก่ ภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคใต้
• ภูมิประเทศ คือลักษณะผิวโลกของพื้นที่นั้น เช่น ภูเขา ที่ราบสูง ที่ราบลุ่ม และชายฝั่ง · ภูมิอากาศ คือลักษณะอากาศโดยเฉลี่ยของพื้นที่นั้นในระยะยาว
• สรุปภูมิประเทศและภูมิอากาศของแต่ละภาค

ภาค	ภูมิประเทศเด่น	ภูมิอากาศ	ตัวอย่างที่ควรรู้
เหนือ	ภูเขาสูงสลับหุบเขาและแอ่งที่ราบ	ฤดูหนาวเย็นกว่าภาคอื่น โดยเฉพาะบนภูเขา	ดอยอินทนนท์ จ.เชียงใหม่ เป็นยอดเขาสูงสุดของไทย
ตะวันออกเฉียงเหนือ	ที่ราบสูงกว้างใหญ่	ร้อนจัดในฤดูร้อน ฝนไม่สม่ำเสมอ ฤดูหนาวเย็น	ที่ราบสูงโคราช · แม่น้ำโขงกั้นชายแดนด้านตะวันออก
กลาง	ที่ราบลุ่มต่ำริมแม่น้ำ	ร้อนชื้น ฝนชุกตามฤดูมรสุม	ที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นแหล่งปลูกข้าวสำคัญ
ตะวันออก	ที่ราบสลับภูเขาและชายฝั่งทะเล	ฝนชุกกว่าภาคกลาง	ชายฝั่งอ่าวไทยด้านตะวันออก เป็นแหล่งผลไม้เมืองร้อน
ใต้	คาบสมุทรแคบยาว มีทะเลขนาบสองด้าน	ฝนมากกว่าภาคอื่นและตกได้หลายช่วงของปี	ฝั่งอ่าวไทยทางตะวันออก และทะเลอันดามันทางตะวันตก

• ภูมิอากาศของไทยโดยรวม เป็นแบบเมืองร้อนชื้น มี 3 ฤดู คือ ฤดูร้อน ฤดูฝน และฤดูหนาว · ฤดูฝนเกิดจาก ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ พัดจากทะเลเข้ามา ส่วนฤดูหนาวเกิดจาก ลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ พัดจากแผ่นดินใหญ่เข้ามา (กลไกลมมรสุมและฤดูกาลดู ../วิทยาศาสตร์/sc-weather.md หัวข้อ sc-weather-03 และ sc-weather-04)
• ที่ตั้งและความสูงคือตัวกำหนดอากาศ — ที่อยู่สูงกว่าจะเย็นกว่า · ที่อยู่ติดทะเลสองด้านจะได้ฝนมากกว่า · ที่ราบสูงที่ไม่มีภูเขาบังลมจะร้อนและหนาวจัดกว่า

ตัวอย่างและวิธีคิด

• เพราะเหตุใดจังหวัดเชียงใหม่จึงหนาวกว่ากรุงเทพมหานครในฤดูหนาว — อยู่ทางเหนือกว่าจึงรับลมหนาวก่อน และมีพื้นที่ภูเขาสูงที่ทำให้อากาศเย็นลงตามความสูง
• เพราะเหตุใดภาคใต้จึงฝนชุกกว่าภาคอื่น — มีทะเลขนาบสองด้าน และได้รับอิทธิพลจากลมมรสุมที่พัดความชื้นเข้ามาทั้งฝั่งอ่าวไทยและฝั่งอันดามัน
• ภาคอีสานร้อนจัดและหนาวจัดได้เพราะอะไร — เป็นที่ราบสูงกว้างที่ไม่มีภูเขาสูงบังลม ในฤดูร้อนจึงสะสมความร้อนได้มาก ส่วนฤดูหนาวรับลมหนาวจากทางเหนือได้เต็มที่
• ทำไมที่ราบลุ่มภาคกลางจึงปลูกข้าวได้ดีกว่าพื้นที่ลาดชัน — เป็นที่ราบต่ำ ดินเป็นตะกอนที่น้ำพัดมา ทับถมกันจนอุดมสมบูรณ์ และมีน้ำท่วมถึงตามฤดู จึงเหมาะกับการทำนามากกว่าพื้นที่ลาดชัน

ภาพและไดอะแกรม

mindmap
  root((ลักษณะทางกายภาพของแต่ละภาค))
    เหนือ
      ภูเขาสูงสลับหุบเขาและแอ่งที่ราบ
      หนาวเย็นกว่าภาคอื่น
      ดอยอินทนนท์ยอดสูงสุดของไทย
    ตะวันออกเฉียงเหนือ
      ที่ราบสูงกว้างใหญ่
      ร้อนจัดและฝนไม่สม่ำเสมอ
      แม่น้ำโขงกั้นชายแดนตะวันออก
    กลาง
      ที่ราบลุ่มต่ำริมแม่น้ำ
      แหล่งปลูกข้าวสำคัญ
    ตะวันออก
      ที่ราบสลับภูเขาและชายฝั่ง
      ฝนชุกและมีผลไม้เมืองร้อน
    ใต้
      คาบสมุทรแคบยาวทะเลขนาบสองด้าน
      ฝนมากกว่าภาคอื่น

คำบรรยายภาพ: แผนภาพความคิดสรุปลักษณะทางกายภาพของไทยห้าภาค ภาคเหนือเป็นภูเขาสูงกับหุบเขาที่อากาศเย็นและมียอดดอยอินทนนท์สูงที่สุด ภาคตะวันออกเฉียงเหนือเป็นที่ราบสูงกว้างที่ร้อนจัดและฝนไม่สม่ำเสมอ ภาคกลางเป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำที่เป็นแหล่งปลูกข้าว ภาคตะวันออกเป็นที่ราบสลับภูเขากับชายฝั่งที่ฝนชุกและมีผลไม้เมืองร้อน ส่วนภาคใต้เป็นคาบสมุทรแคบยาวที่มีทะเลขนาบสองด้านและฝนมากที่สุด

คำบรรยายภาพ: ภาพตัดขวางภูมิประเทศของไทยจากเหนือลงใต้ แสดงเทือกเขาสูงภาคเหนือ ที่ราบสูงกว้างของภาคอีสาน ที่ราบลุ่มต่ำของภาคกลาง ชายฝั่งภาคตะวันออก และคาบสมุทรแคบของภาคใต้ที่มีทะเลขนาบสองด้าน พร้อมสัญลักษณ์บอกว่าภาคเหนือและอีสานมีฤดูหนาวเย็น ส่วนภาคใต้มีฝนมากกว่าภาคอื่น

องค์ความรู้

• แม่น้ำสำคัญของไทยแยกตามภาค
  • ภาคเหนือ — แม่น้ำปิง วัง ยม น่าน ไหลลงมาทางใต้
  • แม่น้ำเจ้าพระยา — เกิดจากแม่น้ำปิง วัง ยม และน่าน ไหลมารวมกันที่ จังหวัดนครสวรรค์ แล้วไหลลงสู่อ่าวไทย โดยมีสาขาสำคัญ เช่น แม่น้ำป่าสัก และแม่น้ำท่าจีน
  • ภาคตะวันตก — แม่น้ำแม่กลอง เกิดจาก แม่น้ำแควใหญ่ และ แม่น้ำแควน้อย ไหลมารวมกันที่จังหวัดกาญจนบุรี แล้วไหลผ่านราชบุรีลงสู่อ่าวไทยที่จังหวัดสมุทรสงคราม มีลุ่มน้ำของตัวเอง จึงไม่ใช่สาขาของแม่น้ำเจ้าพระยา
  • ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ — แม่น้ำโขง กั้นชายแดนด้านตะวันออก · แม่น้ำชี และแม่น้ำมูล ไหลรวมกันแล้วลงสู่แม่น้ำโขง
  • ภาคตะวันออก — แม่น้ำบางปะกง
  • ภาคใต้ — ฝั่งอ่าวไทยมีแม่น้ำตาปี ฝั่งอันดามันมีแม่น้ำสายสั้น ๆ ที่ไหลจากเทือกเขากลางคาบสมุทรลงทะเล
• แหล่งน้ำอื่นที่ควรรู้ — ทะเลสาบและบึงขนาดใหญ่ เช่น บึงบอระเพ็ดและหนองหาร · อ่างเก็บน้ำและเขื่อนที่กั้นแม่น้ำสายสำคัญ เช่น เขื่อนภูมิพลและเขื่อนสิริกิติ์ทางภาคเหนือ และเขื่อนอุบลรัตน์ทางภาคอีสาน
• ความสำคัญของแม่น้ำและแหล่งน้ำ — ใช้ดื่มและใช้อุปโภคบริโภค · หล่อเลี้ยงเกษตรกรรมโดยเฉพาะนาข้าว · เป็นเส้นทางคมนาคมและขนส่ง · เป็นแหล่งประมง · ใช้ผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ · เป็นแหล่งท่องเที่ยวและเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำ
• ปัญหาที่เกี่ยวกับแหล่งน้ำ — น้ำท่วมในฤดูฝน น้ำน้อยและภัยแล้งในฤดูแล้ง · น้ำเสียจากการทิ้งของเสีย · ตะกอนทับถมทำให้แม่น้ำและคลองตื้นเขิน (การรับมือดู so-disaster.md · มลพิษทางน้ำดู so-resource.md)

ตัวอย่างและวิธีคิด

• แม่น้ำสี่สายที่ไหลมารวมกันเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาคือสายใด และรวมกันที่ใด — แม่น้ำปิง วัง ยม และน่าน รวมกันที่จังหวัดนครสวรรค์
• แม่น้ำโขงกั้นชายแดนไทยด้านใด และกับประเทศใด — กั้นชายแดนด้านตะวันออกของภาคอีสาน ติดกับประเทศลาว
• เพราะเหตุใดที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาจึงเหมาะกับการทำนามาก — เป็นที่ราบต่ำที่น้ำท่วมถึงตามฤดู ดินเป็นตะกอนอุดมสมบูรณ์ และมีน้ำจากแม่น้ำหลายสายเพียงพอตลอดฤดูเพาะปลูก
• ถ้าชุมชนทิ้งขยะและน้ำเสียลงคลอง จะกระทบแม่น้ำอย่างไร — ของเสียไหลตามคลองลงสู่แม่น้ำ ทำให้คุณภาพน้ำลดลง สัตว์น้ำตาย และน้ำใช้ในชุมชนมีปัญหา

ภาพและไดอะแกรม

flowchart TD
    P[แม่น้ำปิง] --> CS[จังหวัดนครสวรรค์]
    W[แม่น้ำวัง] --> CS
    Y[แม่น้ำยม] --> CS
    N[แม่น้ำน่าน] --> CS
    CS --> CP[แม่น้ำเจ้าพระยา]
    CP --> G[อ่าวไทย]
    M[แม่น้ำมูล] --> MK[แม่น้ำโขง]
    C[แม่น้ำชี] --> MK

คำบรรยายภาพ: แผนผังแสดงการรวมสายของแม่น้ำในภาคเหนือ แม่น้ำปิง วัง ยม และน่าน ไหลมารวมกันที่จังหวัดนครสวรรค์แล้วกลายเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาไหลลงสู่อ่าวไทย ด้านล่างของภาพแสดงแม่น้ำมูลกับแม่น้ำชีในภาคอีสานที่ไหลรวมกันแล้วลงสู่แม่น้ำโขงซึ่งกั้นชายแดนด้านตะวันออก

คำบรรยายภาพ: แผนที่ประเทศไทยแสดงแม่น้ำสายหลัก ได้แก่ ปิง วัง ยม และน่านทางภาคเหนือที่ไหลมารวมกันเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาแล้วลงสู่อ่าวไทย แม่น้ำโขง ชี และมูลทางภาคอีสาน แม่น้ำบางปะกงทางภาคตะวันออก และแม่น้ำตาปีทางภาคใต้ พร้อมลูกศรแสดงทิศทางการไหลของน้ำ