เรื่องย่อยที่ 1
สมัยสุโขทัย
องค์ความรู้
- ก่อนจะมีอาณาจักรสุโขทัย ในดินแดนแถบนี้มีเมืองและแคว้นของคนที่อยู่มาก่อนแล้ว เช่น ทวารวดี ในภาคกลาง ละโว้ และ หริภุญชัย ในภาคเหนือ และ ศรีวิชัย ในคาบสมุทรภาคใต้ — ร่องรอยของแคว้นเหล่านี้จึงเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ไทยยุคต้น
- อาณาจักรสุโขทัย ตั้งขึ้นราว พ.ศ. 1792 โดย พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ (พระนามเดิมพ่อขุนบางกลางหาว) แบบเรียนไทยถือว่าสุโขทัยเป็นราชธานีแห่งแรกของคนไทย
- การปกครอง มี 2 แบบตามยุค
- สมัยพ่อขุนรามคำแหง ใช้การปกครองแบบ พ่อปกครองลูก — กษัตริย์อยู่ใกล้ชิดราษฎร เรียกกษัตริย์ว่า «พ่อขุน» ราษฎรมีสิทธิร้องทุกข์ได้
- ต่อมาเปลี่ยนเป็นแบบ ธรรมราชา — กษัตริย์ปกครองด้วยความชอบธรรมและธรรมะ ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม พระมหาธรรมราชาที่ 1 (พญาลิไทย) เป็นแบบอย่างชัดเจนของแนวคิดนี้
- พ่อขุนรามคำแหงมหาราช — ทรง ประดิษฐ์อักษรไทย ขึ้นเป็นของชาติ ข้อความที่เล่าเรื่องนี้อยู่ใน ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง (จารึกหลักที่ 1) · ทรงส่งเสริมการค้าอย่างเสรี ราษฎรค้าขายได้เอง · ทรงแผ่ขยายอาณาเขตจนสุโขทัยกว้างขวางที่สุดในยุคนี้ · พระพุทธศาสนานิกายเถรวาทเจริญรุ่งเรืองเป็นศาสนาหลักของอาณาจักร
- ด้านเศรษฐกิจและภูมิปัญญา — ชาวสุโขทัยทำนาเป็นหลัก และทำ เครื่องสังคโลก (เครื่องถ้วยชาม) เป็นสินค้าที่มีชื่อส่งขายต่างเมือง · มีระบบจัดการน้ำเพื่อการเกษตรและหล่อเลี้ยงเมือง เช่น เขื่อนสรีดภงค์ (ทำนบพระร่วง)
- ด้านศิลปกรรม — ศิลปะสุโขทัยมีแบบเป็นของตัวเอง ชัดเจนที่ พระพุทธรูปปางลีลา และ เจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ ส่วน พระพุทธชินราช ที่วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพิษณุโลก สร้างขึ้นในสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (พญาลิไทย) — ในรัชกาลนี้ยังมีวรรณคดีสำคัญคือ ไตรภูมิพระร่วง ซึ่งพระมหาธรรมราชาที่ 1 ทรงพระราชนิพนธ์
- จุดสิ้นสุดของยุค — เมื่ออำนาจของสุโขทัยอ่อนลง เมืองต่าง ๆ ค่อย ๆ ตกอยู่ใต้อิทธิพลของกรุงศรีอยุธยาที่ตั้งขึ้นใน พ.ศ. 1893 และที่สุดสุโขทัยก็รวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของอยุธยา
ตัวอย่างและวิธีคิด
- อักษรไทยที่ประดิษฐ์ขึ้นในสมัยสุโขทัยสำคัญอย่างไร — ทำให้คนไทยมี «ตัวเขียนของตัวเอง» ใช้จดบันทึกเรื่องราว พระพุทธศาสนา กฎหมาย และการค้าได้ จึงเป็นภูมิปัญญาที่ตรงกับยุคประวัติศาสตร์ เพราะเป็นการบันทึกเรื่องราวเป็นลายลักษณ์อักษรของชาติ
- ลักษณะการปกครองแบบ «พ่อปกครองลูก» ต่างจาก «ธรรมราชา» อย่างไร — พ่อปกครองลูกยึดความใกล้ชิดระหว่างกษัตริย์กับราษฎร กษัตริย์เปรียบเสมือนพ่อของประชาชน ส่วนธรรมราชายึดความถูกต้องและธรรมะเป็นหลักในการปกครอง
- ไตรภูมิพระร่วงเป็นพระราชนิพนธ์ของใคร และบอกอะไรได้ — ของ พระมหาธรรมราชาที่ 1 (พญาลิไทย) · การที่มีวรรณคดีทางศาสนาเกิดขึ้นแสดงว่าพระพุทธศาสนามั่นคงมากในยุคนั้น และวรรณคดีเป็นหลักฐานที่บอกมุมมองต่อโลกของคนสมัยนั้นได้
- ทำไมเครื่องสังคโลกจึงนับเป็นภูมิปัญญาของสุโขทัย — เพราะเป็นงานฝีมือที่ชาวสุโขทัยคิดวิธีทำและเผาเอง จนเป็นสินค้าที่ซื้อขายกับต่างเมืองได้ เป็นทั้งศิลปะและเศรษฐกิจในชิ้นเดียวกัน
ภาพและไดอะแกรม
flowchart TD
A[แคว้นก่อนสุโขทัย<br/>ทวารวดี · ละโว้ · หริภุญชัย · ศรีวิชัย] --> B[พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ตั้งอาณาจักรสุโขทัย]
B --> C[การปกครองแบบพ่อปกครองลูก]
C --> D[พ่อขุนรามคำแหงมหาราช<br/>ประดิษฐ์อักษรไทย · จารึกหลักที่ 1 · ค้าเสรี]
D --> E[พระมหาธรรมราชาที่ 1 พญาลิไทย<br/>การปกครองแบบธรรมราชา · ไตรภูมิพระร่วง]
E --> F[อำนาจอ่อนลง รวมเข้ากับกรุงศรีอยุธยา]
D --> G[ภูมิปัญญายุคสุโขทัย<br/>เครื่องสังคโลก · เขื่อนสรีดภงค์ · ศิลปะสุโขทัย]
คำบรรยายภาพ: แผนผังเส้นทางของอาณาจักรสุโขทัย เริ่มจากแคว้นต่าง ๆ ที่มีอยู่ก่อนในดินแดนไทย แล้วพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ตั้งอาณาจักรสุโขทัยด้วยการปกครองแบบพ่อปกครองลูก สืบมาถึงพ่อขุนรามคำแหงมหาราชที่ประดิษฐ์อักษรไทยและส่งเสริมการค้าเสรี ต่อด้วยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (พญาลิไทย) ที่ปกครองแบบธรรมราชา จนเมื่ออำนาจอ่อนลงจึงรวมเข้ากับกรุงศรีอยุธยา พร้อมแยกภูมิปัญญาสำคัญของยุคไว้ด้านข้าง
