สำนวนไทย คำพังเพย และสุภาษิต

องค์ความรู้

• สำนวน คือถ้อยคำที่คนไทยใช้พูดกันสืบมาเป็นแบบแผน จนกลายเป็น «ของกลาง» ของภาษา — ไม่ทราบแน่ชัดว่าใครคิดขึ้นเป็นคนแรก
• จุดสำคัญที่สุดของสำนวนคือ ความหมายโดยนัย คือความหมายที่ไม่ได้มาจากคำแต่ละคำตรง ๆ แต่มาจาก ภาพเปรียบ ที่ถ้อยคำนั้นชักชวนให้เห็น
• วิธีเดาความหมายสำนวนจากบริบท ทำได้ตามลำดับนี้
  1. อ่านภาพที่สำนวนวาดให้เห็นก่อน (ใครกำลังทำอะไรกับอะไร)
  2. ดูว่าโจทย์ต้องการตัดสินพฤติกรรมใดของคน
  3. เลือกความหมายที่เข้ากับ ผล ของเรื่อง เช่น สำนวนที่ว่า «ตักน้ำรดหัวตอ» ให้ภาพการรดน้ำลงบนตอไม้ที่ตายแล้ว → ผลคือไม่มีอะไรงอกขึ้น แปลว่า สอนคนที่ไม่ยอมฟัง ไม่เกิดผลอะไร
• สำนวน ห้ามแก้ถ้อยคำ ให้ต่างจากที่ใช้กันมา และ ห้ามคิดขึ้นใหม่ แม้จะแต่งได้สวยกว่า เพราะข้อสอบวัดว่าเด็กรู้จักของเก่าหรือไม่
• สำนวนจำนวนมากยกภาพจากการเกษตรและการค้าขายในชีวิตจริง เช่น «น้ำขึ้นให้รีบตัก» «ขี่ช้างจับตั๊กแตน» «วัวหายล้อมคอก» จึงเดาความหมายได้จากภาพเสมอ

ตัวอย่างและวิธีคิด

• «น้ำขึ้นให้รีบตัก» หมายถึงอะไร — ภาพคือตอนน้ำขึ้นมีน้ำมากให้ตักได้ง่าย → หมายถึง มีโอกาสเมื่อใดให้รีบคว้าไว้ ไม่ใช่ให้รอจังหวะอื่น
• เพื่อนลงทุนซื้อกล้องราคาแพงเพื่อถ่ายรูปนกตัวเดียวในสวน ควรใช้สำนวนใด — «ขี่ช้างจับตั๊กแตน» เพราะภาพคือลงทุนใหญ่แต่ได้ของเล็ก
• «วัวหายล้อมคอก» ใช้กับสถานการณ์ใด — กับสถานการณ์ที่ ของหายไปแล้วจึงเพิ่งมาป้องกัน เช่น ทำการบ้านหายแล้วจึงเพิ่งค้นกระเป๋าดู · คำเตือนของสำนวนนี้คือให้ป้องกันก่อน ไม่ใช่แก้ทีหลัง
• «เข้าเมืองตาหลิ่ว ต้องหลิ่วตาตาม» บอกอะไร — ภาพคือไปอยู่ที่ใดที่มีธรรมเนียมต่างจากเรา ก็ต้องทำตามที่นั้น → หมายถึง ต้องปรับตัวให้เข้ากับสังคมที่เราเข้าไปอยู่

ภาพและไดอะแกรม

สำนวน	ภาพที่เห็น	ความหมายโดยนัย
น้ำขึ้นให้รีบตัก	น้ำขึ้นแล้วรีบตักไว้	มีโอกาสเมื่อใดให้รีบคว้าไว้
ขี่ช้างจับตั๊กแตน	ขี่ช้างไปจับแมลงตัวเล็ก	ลงทุนมากแต่ได้ของเล็กน้อย
วัวหายล้อมคอก	วัวหายไปแล้วจึงล้อมคอก	เสียหายแล้วจึงเพิ่งแก้ไข
ชุบมือเปิบ	ล้างมือแล้วเอามือเปิบ	ฉวยประโยชน์จากสิ่งที่คนอื่นทำไว้
เข้าเมืองตาหลิ่ว ต้องหลิ่วตาตาม	ทำตามตาข้างที่หลิ่วของชาวเมือง	ปรับตัวให้เข้ากับที่ที่เราเข้าไปอยู่

คำบรรยายภาพ: ตารางสำนวนไทยห้าสำนวน แต่ละสำนวนมีคอลัมน์ตรงกลางบอกภาพที่ถ้อยคำทำให้เห็น เช่น ขี่ช้างไปจับตั๊กแตน และคอลัมน์ขวาบอกความหมายโดยนัยที่แท้จริงว่าเป็นการลงทุนมากแต่ได้ของเล็กน้อย เพื่อให้เห็นว่าความหมายของสำนวนมาจากภาพเปรียบ ไม่ได้มาจากคำแต่ละคำตรง ๆ

องค์ความรู้

• คำพังเพย คือถ้อยคำ เปรียบเทียบที่ใช้กันมานาน มีความหมายโดยนัยเช่นเดียวกับสำนวน แต่มีสีสันต่างกันตรงที่คำพังเพยมักใช้ ติ เสียดสี หรือเหน็บแนมพฤติกรรมของคน มากกว่าจะออกมาเป็นคำสอนตรง ๆ
• คำพังเพยจึงมักใช้ตอบเมื่อ เห็นคนทำอะไรไม่สมเหตุสมผล และมักเป็นคำเปรียบสั้น ๆ ที่ยกภาพ กิน อยู่ ใช้ ที่คนไทยคุ้น
• จุดต่างจากสำนวน — สำนวนนั้นใช้ได้กว้าง ๆ ไม่ได้มุ่งวิจารณ์ใครเป็นพิเศษ ส่วนคำพังเพย มีเป้าที่พฤติกรรมของคน ในทางติหรือเสียดสี
• จุดต่างจากสุภาษิต — สุภาษิตออกมาเป็นคำสอนตรง ๆ ว่า «ควรทำ» ส่วนคำพังเพยออกมาเป็นภาพให้เราสังเกตเองว่า «แบบนี้ไม่เข้าท่า»
• คำพังเพยส่วนหนึ่งยกภาพจากชีวิตจริงในสมัยก่อน จึงเห็นภาพการทำมาหากินได้ชัด เช่น «มือไม่พาย เอาเท้าราน้ำ» «ช้างตายทั้งตัว เอาใบบัวปิด»

ตัวอย่างและวิธีคิด

• «ตำน้ำพริกละลายแม่น้ำ» ติพฤติกรรมใด — ภาพคือเอาของเล็กน้อยลงไปในของมากแล้วเสียของมากกว่าได้ → ติคนที่ ลงทุนหรือทำอะไรเกินกว่าเหตุ เสียมากกว่าได้ เช่น ว่าจ้างรถมาขนของชิ้นเล็ก ๆ
• เพื่อนทำการบ้านไม่เสร็จแล้วรีบก๊อปปี้ของเพื่อนส่ง ควรใช้คำพังเพยใดเตือน — «จับแพะชนแกะ» เพราะภาพคือหาเอาตัวโน้นตัวนี้มาแทนกันให้พ้นตัวไป ซึ่งติการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าอย่างขอไปที ไม่แก้อาการ
• «ช้างตายทั้งตัว เอาใบบัวปิด» ใช้กับเรื่องใด — เรื่องที่ ปิดเรื่องใหญ่ไว้ไม่มิด เช่นสอบตกแล้วเก็บงำไว้ เพราะตัวช้างใหญ่เกินกว่าใบบัวจะปิดได้
• «ย้อมแมวขาย» ต่างจาก «จับแพะชนแกะ» อย่างไร — «ย้อมแมวขาย» ติคนที่จงใจ หลอกขายของที่ไม่มีคุณภาพ ส่วน «จับแพะชนแกะ» ติคนที่ แก้ปัญหาแบบขอไปที โดยไม่ได้ตั้งใจหลอกใครเป็นหลัก

ภาพและไดอะแกรม

flowchart TD
    A["อ่านสถานการณ์ที่โจทย์ให้"] --> B{"ผู้พูดต้องการอะไร"}
    B -->|"ยกเป็นคำสอนตรง ๆ"| C["สุภาษิต"]
    B -->|"ติหรือเสียดสีกลาง ๆ"| D["คำพังเพย"]
    B -->|"ยกภาพเปรียบให้เห็นโดยไม่วิจารณ์ใคร"| E["สำนวน"]
    C --> F{"ถ้อยคำที่ตรงกับเรื่องจริงหรือไม่"}
    D --> F
    E --> F
    F -->|"ตรง"| G["เลือกใช้ได้"]
    F -->|"ไม่ตรง"| A

คำบรรยายภาพ: ผังเลือกใช้สำนวน คำพังเพย หรือสุภาษิต เริ่มจากอ่านสถานการณ์แล้วดูว่าผู้พูดต้องการยกเป็นคำสอนตรง ๆ ใช้ติเสียดสีกลาง ๆ หรือใช้ภาพเปรียบให้เห็นโดยไม่วิจารณ์ใคร จากนั้นจึงเลือกถ้อยคำให้ตรงกับเรื่องที่พูด แล้วย้อนกลับไปอ่านใหม่ถ้ายังไม่ตรง

องค์ความรู้

• สุภาษิต คือถ้อยคำที่เป็น คำสอนใจที่บอกตรง ๆ บอกว่าควรทำหรือไม่ควรทำ แล้วได้ความหมายทันทีแม้จะไม่มีสถานการณ์ประกอบ ไม่ต้องตีความผ่านภาพเปรียบเสมอไป
• คติพจน์ คือข้อความสั้น ๆ ที่ใช้ยึดเป็นหลักใจหรือเตือนความจำ เช่น คำคม คำขวัญ และคำกล่าวของบุคคลที่ยกมาเตือนกันบ่อย ๆ — ต่างจากสุภาษิตตรงที่สุภาษิตเป็นของเก่าที่สืบกันมาไม่ปรากฏผู้กล่าวชัด
• สุภาษิตและสำนวนมักปนกันในวรรณคดี — กวีมักยกสุภาษิตขึ้นมาสอดในบทกลอนเพื่อสอนใจ เมื่ออ่านบทร้อยกรองจึงต้องแยกว่า «วรรคใดเป็นคำสอน» และ «วรรคใดเป็นภาพเปรียบ»
• ข้อสอบชอบถามใน 2 รูปแบบ — (1) เติมสุภาษิตให้ตรงกับสถานการณ์ (2) ถามว่าสุภาษิตในข้อใดให้ข้อคิดเดียวกันกับวรรคในวรรณคดีที่ยกมา
• สุภาษิตที่ควรรู้จักและใช้เป็นตัวอย่างได้ — «อดเปรี้ยวไว้กินหวาน» อดใจรอผลดีกว่าในภายหลัง · «รักดีหามจั่ว รักชั่วหามเสา» ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว · «ความพยายามอยู่ที่ไหน ความสำเร็จอยู่ที่นั่น» เพียรพยายามแล้วย่อมมีวันสำเร็จ · «น้ำพึ่งเรือ เสือพึ่งป่า» คนเราต้องพึ่งพาอาศัยกัน

ตัวอย่างและวิธีคิด

• อ่าน «โคลงโลกนิติ» บทที่ ๒๕ (สำนวนเก่า · คัดจาก «ประชุมโคลงโลกนิติ» · สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร ทรงชำระ) ว่า «กัลออมเพ็ญเพียบน้ำ ฤๅมี เสียงนา / กัลออมพร่องชลธี เฟื่องฟื้น / ผู้ปราชญ์ห่อนวาที สรรเสริญ ตนนา / คนถ่อยความรู้ตื้น มากถ้อยลามปาม» แล้วบอกว่าเป็นคำสอนเรื่องใด — บทนี้ยก «หม้อน้ำ» สองใบทียบกัน คือ หม้อที่เปี่ยมน้ำไม่ส่งเสียง กับหม้อที่พร่องน้ำกลับส่งเสียงกระฉอก แล้วจึงโยงไปถึงคน · ข้อคิดคือ «คนที่มีความรู้จริงมักไม่อวดตน ตรงข้ามกับคนที่รู้น้อยแต่ชอบพูดโอ้อวด» · ถ้าโจทย์ให้เลือกสุภาษิตให้ข้อคิดเดียวกัน ต้องเลือกข้อที่พูดถึง «ความไม่โอ้อวด» ไม่ใช่ข้อที่พูดถึง «ความเพียร»
• «ขยันอ่านหนังสือทุกวัน จนสอบได้คะแนนดี» ควรเติมสุภาษิตใด — «ความพยายามอยู่ที่ไหน ความสำเร็จอยู่ที่นั่น» เพราะเนื้อความยกย่องความเพียร ไม่ได้เน้นการอดทนรอผล
• «อดเปรี้ยวไว้กินหวาน» ให้ข้อคิดเดียวกับสถานการณ์ใด — สถานการณ์ของคนที่ อดใจไม่ซื้อของเล่นตอนนี้ เพื่อเก็บเงินซื้อของที่อยากได้มากกว่าทีหลัง
• คำกล่าว «ความพยายามอยู่ที่ไหน ความสำเร็จอยู่ที่นั่น» ควรเรียกว่าสุภาษิตหรือคติพจน์ — เรียกว่า สุภาษิต ได้ เพราะเป็นถ้อยคำที่เป็นคำสอนใจสั้น ๆ ที่คนไทยใช้กันทั่วไป ส่วนคติพจน์ มักเป็นคำคมหรือคำกล่าวที่รู้ว่าใครเป็นผู้กล่าว หรือใช้เป็นหลักใจของหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง

ภาพและไดอะแกรม

ประเภท	ลักษณะเด่น	ตัวอย่าง	ความหมาย
สำนวน	ยกภาพเปรียบให้เห็น ใช้ได้กว้าง ไม่ได้มุ่งวิจารณ์ใคร	«น้ำขึ้นให้รีบตัก»	มีโอกาสเมื่อใดให้รีบคว้าไว้
คำพังเพย	เปรียบเทียบกลาง ๆ มักติหรือเสียดสีพฤติกรรมคน	«จับแพะชนแกะ»	แก้ปัญหาเฉพาะหน้าอย่างขอไปที
สุภาษิต	คำสอนใจบอกตรง ๆ ว่าควรทำหรือไม่ควรทำ	«อดเปรี้ยวไว้กินหวาน»	อดใจรอผลดีกว่าในภายหลัง
คติพจน์	ข้อความสั้นใช้ยึดเป็นหลักใจ มักรู้ว่ามาจากที่ใด	คำคมและคำขวัญที่ยกใช้กัน	เตือนใจให้ทำตามหลักนั้น

คำบรรยายภาพ: ตารางเปรียบเทียบถ้อยคำไทยสี่ประเภท สำนวนยกภาพเปรียบโดยไม่วิจารณ์ใคร คำพังเพยใช้ติหรือเสียดสีพฤติกรรมของคน สุภาษิตเป็นคำสอนใจบอกตรง ๆ และคติพจน์เป็นข้อความสั้นที่ใช้ยึดเป็นหลักใจ โดยมีตัวอย่างและความหมายกำกับทุกประเภท