เรื่องย่อยที่ 1
ตั้งคำถามและตอบคำถามเชิงเหตุผลจากเรื่องที่ฟังและดู
องค์ความรู้
- คำถามเชิงเหตุผล คือคำถามที่ถามหา «เหตุ» «ความสัมพันธ์» หรือ «หลักฐาน» ไม่ใช่แค่ถามว่าใช่หรือไม่ใช่ และผู้ตอบต้องมีเหตุผลอ้างอิงได้จริง
- ชนิดของคำถามที่เด็ก ป.6 ใช้บ่อย
- คำถามข้อเท็จจริง — ใคร อะไร ที่ไหน เมื่อไร อย่างไร
- คำถามเชิงเหตุผล — เพราะเหตุใด · ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น · ทำได้อย่างไร · ถ้าเปลี่ยนเช่นนี้จะเป็นอย่างไร
- คำถามประเมินหรือถามความเห็น — คิดว่าเหมาะสมหรือไม่ · ควรทำหรือไม่ เพราะเหตุใด
- คำถามที่ดีมีลักษณะอย่างไร
- ตรงประเด็น ถามเรื่องเดียวชัด ๆ ดีกว่าถามรวดเดียวหลายเรื่องจนผู้ตอบไม่รู้จะเริ่มตรงไหน
- ใช้ถ้อยคำสุภาพ ขึ้นต้นด้วย «ขออนุญาตถามว่า…» หรือ «อยากทราบว่า…» และปิดท้ายด้วย «ครับ» หรือ «ค่ะ» — เลือกตาม เพศของผู้พูด ผู้พูดชายใช้ «ครับ» ผู้พูดหญิงใช้ «ค่ะ» ในประโยคบอกเล่า และใช้ «คะ» ในประโยคคำถาม
- ไม่ล่วงเกินเรื่องส่วนตัว และ ไม่ล้อเลียนรูปร่าง ครอบครัว หรือฐานะ ของผู้ตอบ
- รอให้ผู้พูดจบก่อน แล้วจึงถาม ไม่แทรกกลางประโยค
- ถ้าไม่เข้าใจคำถาม ให้ทวนให้ผู้พูดยืนยันก็ได้ เช่น «หมายถึง… ใช่ไหมครับ»
- คำตอบเชิงเหตุผลที่ดี ต้องมี 2 ส่วนเสมอ
- คำตอบตรงคำถาม — ขึ้นต้นด้วยคำตอบสั้น ๆ ให้ชัด
- เหตุผลหรือหลักฐาน — ต่อด้วย «เพราะ…» โดยอ้างจากเรื่องที่ฟังหรือดูจริง ไม่ใช่ความเชื่อเดิมของตัวเอง
- ตอบผิดก็ไม่ใช่เรื่องน่าเสียใจ — ถ้าไม่แน่ใจให้บอกว่าไม่แน่ใจ หรือขอหาข้อมูลเพิ่ม ยอมรับคำตอบที่ถูกและปรับความเข้าใจ เป็นมารยาทของการสนทนา
- คำถามต่างจากคำวิจารณ์ — ถ้าแสดงความเห็นต้องบอกว่าเป็นความเห็นของเรา และให้เกียรติผู้พูด ไม่ตัดสินว่าผู้พูดผิดโดยยังไม่มีหลักฐาน
ตารางเทียบชนิดคำถามกับตัวอย่างคำตอบ
| ชนิดของคำถาม | ตัวอย่างคำถาม | ตัวอย่างคำตอบที่มีเหตุผล |
|---|---|---|
| ถามข้อเท็จจริง | ประกาศแจ้งว่าสอบวันไหน | วันที่ 20 พฤศจิกายน เพราะประกาศบอกไว้ตอนต้น |
| ถามเชิงเหตุผล | เพราะเหตุใดจึงควรแยกขยะก่อนทิ้ง | เพราะขยะแต่ละชนิดกำจัดไม่เหมือนกัน แยกแล้วกำจัดได้ถูกวิธี |
| ถามวิธีหรือขั้นตอน | เขาทำได้อย่างไร | เขาเริ่มจาก… แล้วจึง… เป็นขั้นตอนตามลำดับ |
| ถามความเห็นหรือประเมิน | คิดว่าเรื่องนี้เหมาะสมหรือไม่ เพราะเหตุใด | ผมคิดว่าไม่เหมาะสม เพราะเรื่องที่เล่าไม่ได้บอกที่มาและวันที่ |
คำบรรยายภาพ: ตารางเทียบชนิดของคำถาม 4 ชนิด กับตัวอย่างคำถามและตัวอย่างคำตอบที่มีเหตุผล คำถามข้อเท็จจริงตอบด้วยข้อมูลที่ปรากฏในเรื่อง คำถามเชิงเหตุผลตอบด้วย «เพราะ…» ที่อ้างเหตุจากเรื่อง คำถามวิธีหรือขั้นตอนตอบเป็นลำดับขั้น และคำถามประเมินตอบด้วยความเห็นพร้อมเหตุผลกำกับเสมอ
ตัวอย่างและวิธีคิด
- อยากถามว่าเรื่องที่เพื่อนเล่ามีข้อเท็จจริงหรือไม่ — คำถามว่า «จริงหรือเปล่า» ยังไม่ใช่คำถามเชิงเหตุผล ควรถามว่า «เรื่องนี้มาจากไหน และมีที่มาให้ตรวจได้ไหม» จึงได้เหตุผลกลับมา
- ครูเล่าว่าโรงเรียนเริ่มคัดแยกขยะ อยากถามเชิงเหตุผล 2 ข้อ — ถามว่า «เพราะเหตุใดจึงเริ่มที่ขวดพลาสติกก่อน» และ «ถ้าไม่คัดแยกจะเกิดอะไรกับค่าใช้จ่ายของโรงเรียน» ทั้งสองข้อถามหาเหตุและผลต่อเนื่อง
- เพื่อนตอบคำถามไม่ได้ในกลุ่ม — ช่วยโดยทวนคำถามให้ช้าลง และเปิดโอกาสให้เขาลองตอบใหม่ ไม่หัวเราะหรือตัดบท เพราะการตอบผิดแล้วได้แก้เป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้
- ถูกถามความเห็นต่อเรื่องที่ดูในชั้นเรียน — ตอบเป็น 2 ส่วน คือ «ผมคิดว่า…» แล้วตามด้วย «เพราะ…» โดยอ้างข้อเท็จจริงจากเรื่องที่ดู ไม่ใช่ความรู้สึกลอย ๆ
- «นิทานเวตาล» ของพระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ (นามปากกา น.ม.ส. · พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2461) ใช้วิธีถาม–ตอบอย่างไร จึงนับเป็นต้นแบบของคำถามเชิงเหตุผล — เรื่องนี้เล่าแบบ กรอบซ้อนกรอบ คือในระหว่างเดินทาง เวตาลจะเล่านิทานให้ท้าววิกรมาทิตย์ฟังจนจบเรื่องหนึ่ง แล้ว ตั้งปัญหาถาม ว่าใครในเรื่องควรได้หรือใครผิด เพราะเหตุใด · ท้าววิกรมาทิตย์ตอบได้ทุกครั้งเพราะใช้เหตุผลจากเรื่องที่เพิ่งฟัง แต่พอบอกคำตอบ เวตาลก็กลับไปอยู่ที่ต้นไม้ตามสัญญาที่ตกลงกันไว้แต่ต้น จึงต้องไปพากลับมาอีกครั้งแล้วครั้งเล่า · เห็นได้ว่า คำถามเชิงเหตุผลต้องถามหาเหตุ และผู้ตอบต้องยกเหตุการณ์ในเรื่องมาเป็นหลักฐาน ไม่ใช่ตอบว่า «ใช่» หรือ «ไม่ใช่» เฉย ๆ · คำขอของเวตาลตอนต้นเรื่องมีข้อความว่า «ในเวลาเล่านิทานนั้น ข้าพเจ้าจะตั้งปัญหาถามพระองค์» — เป็นคำถามที่ผูกอยู่กับเรื่องที่เพิ่งฟังมา ไม่ใช่คำถามลอย ๆ ซึ่งเป็นแบบเดียวกับที่เราควรถามเพื่อนหลังฟังรายงาน
ภาพและไดอะแกรม
flowchart TD
A[ฟังหรือดูเรื่องให้จบก่อน] --> B[จับประเด็นและหาข้อที่ยังสงสัย]
B --> C{อยากรู้เรื่องใด}
C -->|ข้อเท็จจริง| D[ใคร อะไร ที่ไหน เมื่อไร อย่างไร]
C -->|เหตุผล| E[เพราะเหตุใด ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น]
C -->|วิธีทำ| F[ทำได้อย่างไร ขั้นตอนเป็นอย่างไร]
C -->|ประเมิน| G[เหมาะสมหรือไม่ เพราะเหตุใด]
D --> H[ถามด้วยถ้อยคำสุภาพ เลือกครับหรือค่ะตามเพศของผู้พูด]
E --> H
F --> H
G --> H
H --> I[ฟังคำตอบจนจบ ไม่พูดแทรก]
I --> J[ตอบกลับเป็นคำตอบบวกเหตุผลที่อ้างจากเรื่องจริง]
คำบรรยายภาพ: แผนผังวิธีตั้งคำถามและตอบคำถามเชิงเหตุผล เริ่มจากฟังหรือดูเรื่องให้จบ จับประเด็นและหาข้อที่ยังสงสัย แล้วเลือกชนิดคำถาม ได้แก่ ถามข้อเท็จจริง ถามเหตุผล ถามวิธีทำ และถามประเมิน จากนั้นถามด้วยถ้อยคำสุภาพโดยเลือก «ครับ» หรือ «ค่ะ» ตามเพศของผู้พูด ฟังคำตอบจนจบ และตอบกลับเป็นคำตอบพร้อมเหตุผลที่อ้างจากเรื่องจริง
คำบรรยายภาพ: ภาพนักเรียนนั่งล้อมวงสนทนาในห้องเรียน มีนักเรียนยกมือตั้งคำถามกับครูอย่างสุภาพ พร้อมกรอบคำพูดแสดงตัวอย่างคำถามเชิงเหตุผลและตัวอย่างคำตอบที่มีทั้งคำตอบและเหตุผล
