เรื่องย่อยที่ 1
ระดับภาษาและภาษาพูด–ภาษาเขียน
องค์ความรู้
- ระดับภาษา คือการเลือกใช้ถ้อยคำให้เหมาะกับ บุคคลที่เราสื่อสารด้วย และ กาลเทศะ คือโอกาสและสถานที่ ใช้ผิดระดับทำให้ดูไม่สุภาพ หรือดูห่างเหินจนสนทนาไม่ติด
- แบ่งระดับภาษาได้เป็น 3 ระดับหลัก และมีภาษาปากอยู่นอกระดับ
| ระดับภาษา | ใช้เมื่อไร | ตัวอย่างถ้อยคำ |
|---|---|---|
| ทางการ | เอกสารราชการ ประกาศ บทความ พิธีการ รายงานวิชาการ | «กระผมขอเรียนว่า…» · «จึงเรียนมาเพื่อโปรดทราบ» · «ข้าพเจ้า» |
| กึ่งทางการ | พูดกับผู้ใหญ่ที่สนิท เขียนจดหมายถึงเพื่อน รายงานหน้าชั้นเรียน พิธีที่ผ่อนคลายลง | «ผมคิดว่าควรทำอย่างนี้นะครับ» · «สวัสดีเพื่อน ๆ ทุกคน» |
| กันเอง | พูดกับเพื่อนสนิท คนในครอบครัว | «ไปกินข้าวกันไหม» · «เมื่อกี้สนุกมากเลย» |
| ภาษาปาก | คำพูดในชีวิตประจำวัน ไม่ใช้ในงานเขียน | «เจ๋ง» «ชิล» «จัดไป» «อ้าว!» |
- ภาษาพูดกับภาษาเขียนต่างกันที่ «ผู้รับไม่เห็นหน้าเรา» จึงเรียบเรียงไม่เหมือนกัน
| ประเด็น | ภาษาพูด | ภาษาเขียน |
|---|---|---|
| วงการใช้ | วงแคบ เฉพาะหน้า เปลี่ยนได้ตามอารมณ์ | วงกว้าง ผู้อ่านไม่รู้จักเรา |
| รูปประโยค | สั้น ไม่ครบส่วนก็ได้ | ครบภาคประธานและภาคแสดง |
| คำลงท้าย | «นะ» «สิ» «จ้า» «นะครับ» | ไม่ใช้คำลงท้ายแบบพูดนอกจากคำสุภาพที่จำเป็น |
| สิ่งที่ช่วยสื่อความ | น้ำเสียง สีหน้า ท่าทาง | เครื่องหมายวรรคตอนและการเลือกคำ |
- วิธีเลือกให้ถูกในข้อสอบ — ถามตัวเอง 2 ข้อเสมอ
- พูดหรือเขียนกับใคร (เพื่อนสนิท · ครู · ผู้ใหญ่ · พระสงฆ์ · พระมหากษัตริย์)
- อยู่ในโอกาสและสถานที่ใด (คุยเล่น · จดหมาย · ประกาศ · พิธี)
คำตอบของสองข้อนี้จะบอกว่าควรใช้ระดับใด
- คำว่า «ผม» «ดิฉัน» «กระผม» «ข้าพเจ้า» ต่างกันเพียงระดับความทางการ ไม่ได้แปลว่าคำใดผิด — ผิดเมื่อเลือกใช้ผิดกับคู่สนทนา
- ระดับภาษาเปลี่ยนได้ในงานเขียนเรื่องเดียว เช่น บทสนทนาของตัวละครใช้ระดับกันเอง แต่คำบรรยายของผู้เขียนใช้ภาษาเขียนระดับทางการ
ตัวอย่างและวิธีคิด
- คำถามว่า «เขียนจดหมายถึงเพื่อนที่ย้ายไปต่างจังหวัด ควรใช้ระดับภาษาใด» ตอบอย่างไร — กึ่งทางการ เพราะเป็นงานเขียนที่ต้องสุภาพกว่าคำพูด แต่ผู้รับเป็นเพื่อนสนิท จึงไม่ต้องใช้ภาษาราชการเต็มรูปแบบ
- «ประกาศของโรงเรียนเรื่องการสอบ» ต้องใช้ระดับภาษาใด — ทางการ เพราะเป็นเอกสารที่อ่านกันทั้งโรงเรียนและต้องชัดเจนน่าเชื่อถือ ทุกคนอ่านข้อความเดียวกัน
- อ่าน «สาส์นสมเด็จ» — ลายพระหัตถ์ที่สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัติวงศ์กับสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพเขียนถึงกันหลายสิบปี (กรมศิลปากรพิมพ์เผยแพร่ · มีฉบับอีบุ๊กบนเว็บไซต์กรมศิลปากร) — จดหมายชุดนี้ใช้ระดับภาษาใด — เป็น ภาษาเขียนระดับทางการ และใช้ ราชาศัพท์ เพราะทั้งผู้เขียนและผู้รับเป็นเจ้านาย เช่น ใช้ «ทรง» นำหน้าคำกริยาของผู้รับ · เมื่อเทียบกับข้อความที่เราส่งให้เพื่อนทางแชตซึ่งใช้ระดับ กันเอง จะเห็นว่าสาระเดียวกันแต่เลือกคำได้ต่างกันคนละระดับ
- «เจ๋ง» «ชิล ๆ» «จัดไป» ควรใช้ในเรียงความที่ส่งครูหรือไม่ — ไม่ควร เพราะเป็น ภาษาปาก ที่ใช้ในวงแคบและไม่เป็นทางการ งานเขียนส่งครูต้องใช้ภาษาเขียนระดับกึ่งทางการขึ้นไป
- ข้อความจาก «ราชาธิราช» (เจ้าพระยาพระคลัง (หน) และคณะ · ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2496) ว่า «ด้วยพระมหาเทวีให้มาเรียกเอาไปแต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังมิได้เสด็จสวรรคต» เป็นภาษาระดับใด — เป็น ระดับทางการ เพราะเป็นความเรียงพงศาวดารที่ต้องสุภาพและเป็นทางการตลอดทั้งเรื่อง พร้อมกับใช้ราชาศัพท์กับพระมหากษัตริย์
ภาพและไดอะแกรม
flowchart TD
A["ก่อนพูดหรือเขียน ถามสองข้อ"] --> B["ข้อ 1 พูดกับใคร<br/>เพื่อนสนิท · ครู · ผู้ใหญ่ · พระสงฆ์ · พระมหากษัตริย์"]
A --> C["ข้อ 2 โอกาสและสถานที่ใด<br/>คุยเล่น · จดหมาย · ประกาศ · พิธี"]
B --> D["เพื่อนสนิทในวงแคบ → กันเอง"]
B --> E["เพื่อนสนิทแต่เป็นงานเขียน → กึ่งทางการ"]
B --> F["ผู้ใหญ่ · ครู → กึ่งทางการ"]
C --> G["เอกสาร ประกาศ พิธี → ทางการ"]
C --> H["ข้อความในชีวิตประจำวัน → ภาษาปาก ไม่ใช้ในงานเขียน"]
B --> I["พระสงฆ์ → ฉัน · จำวัด"]
B --> J["พระมหากษัตริย์ → เสวย · บรรทม"]
คำบรรยายภาพ: ผังการเลือกระดับภาษาก่อนพูดหรือเขียน เริ่มจากถามว่าพูดกับใครและอยู่ในโอกาสหรือสถานที่ใด แล้วจึงแยกเป็นระดับกันเอง กึ่งทางการ ทางการ และภาษาปาก รวมทั้งแยกเป็นคำที่ใช้กับพระสงฆ์และพระมหากษัตริย์ ซึ่งเป็นคำชุดเฉพาะที่ไม่ใช้ปนกับระดับอื่น