การสะกดคำและการใช้คำ

องค์ความรู้

• สะกดคำให้ถูก คือเขียนตาม รูปศัพท์ ที่กำหนดไว้ ไม่ใช่เขียนตามเสียงที่เราเปล่งออกมา เช่น ออกเสียงว่า «สับดา» แต่ต้องเขียนว่า «สัปดาห์» (ห เป็นตัวการันต์ ไม่ออกเสียง)
• ตัวการันต์ คือเครื่องหมาย «์» ที่วางบนพยัญชนะเพื่อไม่ให้ออกเสียงตัวนั้น เช่น ศักดิ์ (ด ไม่ออกเสียง) · ทิพย์ (ย ไม่ออกเสียง) · สัปดาห์ (ห ไม่ออกเสียง) · อาทิตย์ (ย ไม่ออกเสียง)
• ตัวสะกดตรงมาตรา คำที่ออกเสียงท้ายเหมือนกันเขียนตัวสะกดต่างกันได้ จึงต้องรู้ว่าเสียงนั้นอยู่ในมาตราใด และมาตรานั้นใช้ตัวอักษรตัวใดได้บ้าง

มาตรา	เสียงท้าย	ตัวสะกดที่ใช้ได้
แม่กง	-ง	ง
แม่กน	-น	น ญ ณ ร ล ฬ
แม่กม	-ม	ม
แม่เกย	-ย	ย
แม่เกอว	-ว	ว
แม่กก	-ก	ก ข ค ฆ
แม่กด	-ด	ด จ ช ซ ฎ ฏ ฐ ฑ ฒ ต ถ ท ธ ศ ษ ส
แม่กบ	-บ	บ ป พ ฟ ภ

คำบรรยายภาพ: ตารางตัวสะกด 8 มาตรา เริ่มจากแม่กงที่ใช้ ง แม่กนที่ใช้ได้หลายตัวทั้ง น ญ ณ ร ล ฬ แม่กม แม่เกย แม่เกอว ไปจนถึงแม่กก แม่กดที่ใช้ตัวสะกดได้มากที่สุด และแม่กบ แสดงให้เห็นว่าคำที่ออกเสียงท้ายเหมือนกันเขียนตัวสะกดต่างกันได้ จึงต้องจำตัวสะกดของแต่ละคำ ไม่ใช่เดาจากเสียง

• คำยืมบาลี–สันสกฤต มักมีตัวอักษรที่ไม่ออกเสียงหรือสะกดไม่ตรงกับเสียง จึงต้องจำรูปคำไว้ เช่น ครุฑ · พรรณนา · จันทร์ · สัตว์ · ปรัชญา
• คำที่มักเขียนผิดบ่อย ให้จำเป็นคู่ ๆ ว่าตัวใดถูกตัวใดผิด

เขียนถูก	เขียนผิดที่พบบ่อย	จุดที่ต้องระวัง
อนุญาต	อนุญาติ	ไม่มีสระอิท้ายคำ
สังเกต	สังเกตุ	ไม่มีสระอุท้ายคำ
ประสบการณ์	ประสพการณ์	ใช้ ส ไม่ใช่ พ
จริงจัง	จิงจัง	มี ร ควบอยู่ข้างหน้า
ขโมย	โขมย	สลับที่ ข กับ โ
โอกาส	โอกาศ	ใช้ ส ไม่ใช่ ศ

คำบรรยายภาพ: ตารางคู่คำที่มักเขียนผิด ด้านซ้ายเป็นรูปที่ถูกต้อง ด้านขวาเป็นรูปที่นักเรียนเขียนผิดบ่อย พร้อมช่องขวาสุดบอกจุดที่ต้องระวัง เช่น คำที่ไม่มีสระอิหรือสระอุท้ายคำ และคำที่สลับตำแหน่งตัวอักษร

• ตรวจงานก่อนส่งทุกครั้ง อ่านทวนช้า ๆ ทีละคำ สงสัยคำใดให้เปิด พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 (สำนักงานราชบัณฑิตยสภา) ตรวจ อย่าเดาจากความคุ้นตา

ตัวอย่างและวิธีคิด

• ประโยค «นักเรียนได้รับอนุญาติให้ลาหยุด» ผิดตรงไหน — คำว่า «อนุญาติ» เขียนผิด ต้องเขียน อนุญาต เพราะคำนี้ไม่มีสระอิท้ายคำ · คำที่ลงท้ายเสียง «-ต» แล้วมักมีสระอิต่อท้ายผิด ๆ อีกคำคือ «สังเกต» ที่มักเขียนเป็น «สังเกตุ»
• คำที่ออกเสียงท้าย «-ก» เหมือนกันแต่เขียนต่างกัน มีอะไรบ้าง — «ทุกข์» สะกดด้วย ข กับการันต์ · «เมฆ» สะกดด้วย ค · «โรค» สะกดด้วย ค · ทั้งสามคำเป็นแม่กกเหมือนกันแต่ใช้ตัวสะกดต่างกัน จึงต้องจำตัวสะกดรายคำ
• ออกเสียงว่า «สับดา» ต้องเขียนอย่างไร — เขียนว่า สัปดาห์ โดย ห เป็นตัวการันต์ ไม่ออกเสียง · คำนี้สะกดด้วย ห ไม่ใช่ ท · ถ้าเขียนตามเสียงเป็น «สัปดา» จะผิด เพราะรูปศัพท์กำหนดให้มี ห กับการันต์
• คำว่า «จันทร์» ออกเสียง «จัน» แต่ทำไมยังมี ท กับ ร — เพราะเป็นคำยืมจากสันสกฤตที่ต้องรักษารูปเดิมไว้ ทั้ง ท และ ร จึงไม่ออกเสียงเป็นตัวสะกด · วิธีตอบข้อสอบคือยึดรูปศัพท์ ไม่ยึดเสียง
• บทอาขยาน «วิชาเหมือนสินค้า» ขึ้นต้นว่า «วิชาเหมือนสินค้า อันมีค่าอยู่เมืองไกล / ต้องยากลำบากไป จึงจะได้สินค้ามา» เขียนว่า «สินค้า» หรือ «สินค่า» — ต้องเขียน สินค้า เพราะมาจาก «สิน» (ทรัพย์ของ) + «ค้า» (ซื้อขาย) จึงใช้ไม้โท · ถ้าเขียนเป็น «สินค่า» จะกลายเป็น «มูลค่าของสิน» ซึ่งไม่ใช่ความหมายในบทนี้ · บทนี้อยู่ใน «สุภาษิตศรีสวัสดิ์» ของนายมี (หมื่นพรหมสมพัตสร) กวีสมัยรัชกาลที่ 3 และเป็นบทอาขยานที่หนังสือหลายฉบับระบุว่าไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง · ตัวอย่างนี้สอนว่า ความหมายของคำกำหนดรูปสะกด ไม่ใช่เสียงอ่าน

ภาพและไดอะแกรม

flowchart TD
    A[เขียนเสร็จแล้ว อ่านทวนทีละคำ] --> B{คำนี้เป็นคำยืมหรือมีการันต์หรือไม่}
    B -->|ใช่| C[ยึดรูปศัพท์ ไม่เดาจากเสียง]
    B -->|ไม่ใช่| D{ตัวสะกดตรงกับมาตราเสียงท้ายหรือไม่}
    D -->|ไม่ตรง| E[เปิดพจนานุกรมตรวจก่อนแก้]
    D -->|ตรง| F{เป็นคำที่มักเขียนผิดบ่อยหรือไม่}
    F -->|ใช่| G[เทียบกับคู่คำที่จำไว้ เช่น อนุญาต สังเกต]
    F -->|ไม่ใช่| H[อ่านออกเสียงและตรวจความหมายอีกครั้ง]
    C --> I[แก้ให้เป็นรูปที่ถูก แล้วอ่านทวนรอบสุดท้าย]
    E --> I
    G --> I
    H --> I

คำบรรยายภาพ: แผนผังขั้นตอนตรวจการสะกดคำก่อนส่งงาน เริ่มจากอ่านทวนทีละคำ แล้วแยกว่าคำนั้นเป็นคำยืมหรือมีตัวการันต์หรือไม่ ถ้าใช่ให้ยึดรูปศัพท์ ไม่เดาจากเสียง ถ้าไม่ใช่ให้ตรวจว่าตัวสะกดตรงกับมาตราเสียงท้ายหรือไม่ เมื่อพบคำที่สงสัยให้เปิดพจนานุกรมตรวจ และถ้าเป็นคำที่มักเขียนผิดบ่อยให้เทียบกับคู่คำที่จำไว้ จากนั้นแก้ให้เป็นรูปที่ถูกและอ่านทวนอีกรอบ

คำบรรยายภาพ: ภาพหน้าสมุดเขียนของนักเรียนที่มีคำเขียนผิดถูกวงกลมไว้ พร้อมลูกศรชี้ไปยังรูปคำที่ถูกต้องซึ่งเปิดเทียบจากพจนานุกรม ช่วยให้เห็นว่าการแก้คำผิดต้องดูจากรูปศัพท์ ไม่ใช่เขียนตามเสียงที่ได้ยิน

องค์ความรู้

• บริบท คือสภาพแวดล้อมของข้อความ ทั้ง ผู้รับสาร โอกาสที่ใช้ และ เรื่องที่พูดถึง — คำเดียวกันจึงเหมาะกับที่หนึ่งแต่ไม่เหมาะกับอีกที่หนึ่ง
• ระดับภาษา เลือกให้ตรงกับผู้รับสารและโอกาส

ระดับภาษา	ใช้เมื่อไร	ตัวอย่างคำลงท้าย
ทางการ	ประกาศ · หนังสือถึงผู้ใหญ่ · งานของโรงเรียน	ขอแสดงความนับถือ · เรียน
กึ่งทางการ	จดหมายถึงเพื่อนอย่างสุภาพ · บันทึกถึงครู	ด้วยความนับถือ · สวัสดี
กันเอง	ข้อความถึงเพื่อนสนิท · บันทึกส่วนตัว	สวัสดีจ้ะ · ฝากไว้ด้วยนะ

คำบรรยายภาพ: ตารางเทียบระดับภาษา 3 ระดับ กับโอกาสที่ใช้และตัวอย่างคำลงท้าย ระดับทางการใช้กับประกาศและหนังสือถึงผู้ใหญ่ ระดับกึ่งทางการใช้กับจดหมายถึงเพื่อนอย่างสุภาพและบันทึกถึงครู ส่วนระดับกันเองใช้กับเพื่อนสนิทและบันทึกส่วนตัว ช่วยให้เลือกคำได้ตรงกับผู้รับสาร

• ใช้คำให้ตรงความหมาย คำไทยจำนวนมากใกล้เคียงกันแต่ใช้ต่างกัน เช่น «ยืม» กับ «กู้» · «คาดคะเน» กับ «เดา» · เลือกใช้คำที่ตรงกับสิ่งที่ต้องการบอกมากที่สุด
• ตัดคำฟุ่มเฟือย คำที่ความหมายซ้ำกันให้เหลือคำเดียว เช่น «กลับคืนย้อนหลัง» เหลือ «กลับ» · «พูดคุยสนทนา» เหลือ «คุย»
• ใช้คำสุภาพ เลี่ยงคำหยาบ คำด่า และคำประชดเสียดสี ใช้ «กรุณา» «ขอบคุณ» «ขอโทษ» «ขออนุญาต» แทนการออกคำสั่งห้วน ๆ
• ใช้คำให้ถูกกับบุคคล คำที่ใช้กับพระมหากษัตริย์ พระสงฆ์ และคนทั่วไปไม่เหมือนกัน เช่น เสด็จสวรรคต (พระมหากษัตริย์) · มรณภาพ (พระสงฆ์) · เสียชีวิต (คนทั่วไป) — สลับกันเมื่อไรถือว่าใช้คำผิด
• คำลงท้าย «ครับ» หรือ «ค่ะ» ขึ้นกับเพศของผู้พูด ไม่ใช่เพศของผู้ฟัง เด็กชายที่เขียนถึงคุณแม่ยังใช้ «ครับ»
• คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษ ให้เขียนตามที่ราชบัณฑิตยสถานกำหนด ถ้ามีคำไทยที่ใช้ได้ความหมายเดียวกันและเข้าใจง่ายกว่า ควรเลือกคำไทย

ตัวอย่างและวิธีคิด

• ปรับประโยค «เขากลับคืนย้อนหลังมาบ้านเมื่อวานนี้อีกครั้งหนึ่ง» ให้กระชับ — ตัดคำที่ความหมายซ้ำกันออก เหลือ «เขากลับบ้านเมื่อวานนี้» เพราะ «กลับ» «คืน» «ย้อนหลัง» และ «อีกครั้งหนึ่ง» สื่อความหมายเดียวกันทั้งหมด
• ชวนเพื่อนไปเข้าค่าย ควรเขียนอย่างไร — ใช้ระดับกึ่งทางการ เช่น «สวัสดีนัท วันเสาร์นี้มีค่ายลูกเสือที่โรงเรียน เธอว่างไปด้วยกันไหม» สุภาพแต่เป็นกันเอง ไม่ใช้ภาษาห้วนแบบคำพูด และไม่ทางการจนแข็ง
• เด็กหญิงเขียนข้อความถึงคุณครูผู้ชาย จะลงท้ายอย่างไร — ใช้ «ค่ะ» เพราะคำลงท้ายกำหนดจากเพศของผู้พูด ไม่ใช่เพศของผู้ฟัง
• จะบอกว่าคุณยายเสียชีวิต ควรใช้คำใด — คนทั่วไปใช้ «เสียชีวิต» ถ้าเป็นพระสงฆ์ใช้ «มรณภาพ» และถ้าเป็นพระมหากษัตริย์ใช้ «เสด็จสวรรคต» — เลือกคำผิดฐานะเท่ากับใช้คำผิดความหมาย
• ข้อความร้อยแก้วจาก «ราชาธิราช» (เจ้าพระยาพระคลัง (หน) และคณะ · ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2496) ตอนที่ชาวพระคลังกราบทูลว่า «ด้วยพระมหาเทวีให้มาเรียกเอาไปแต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังมิได้เสด็จสวรรคต พระเจ้าราชาธิราชก็ทรงพระโกรธ จึงตรัสสั่งให้ไปเรียกเอามา» เลือกใช้คำเหมาะกับบุคคลอย่างไร — ทั้งเรื่องใช้คำแบบพงศาวดารที่สุภาพและเป็นทางการตลอด และเลือกคำเรียกการกระทำของพระมหากษัตริย์โดยเฉพาะ 4 คำ คือ «พระเจ้าอยู่หัว» (ชื่อเรียก) · «เสด็จสวรรคต» (แทน «ตาย») · «ทรงพระโกรธ» (แทน «โกรธ») และ «ตรัส» (แทน «พูด») · ถ้าเปลี่ยนเป็นคำของคนทั่วไปเมื่อไร ข้อความนั้นจะใช้คำผิดฐานะทันที · ตัวอย่างนี้สอนว่า การเลือกใช้คำต้องดูว่า «ใครทำอะไรกับใคร» ก่อนเสมอ

ภาพและไดอะแกรม

flowchart TD
    A[จะใช้คำนี้ ต้องถามตัวเอง 3 ข้อ] --> B[ผู้รับสารเป็นใคร<br/>เพื่อน ครู ผู้ใหญ่ พระมหากษัตริย์]
    B --> C[โอกาสเป็นแบบใด<br/>ทางการ กึ่งทางการ กันเอง]
    C --> D[ความหมายตรงกับเรื่องที่ต้องการบอกหรือไม่]
    D --> E{ผ่านทั้งสามข้อหรือไม่}
    E -->|ผ่าน| F[ใช้คำนั้น แล้วอ่านทวนทั้งประโยคอีกครั้ง]
    E -->|ไม่ผ่าน| G[เปลี่ยนคำให้ตรงผู้รับสารและโอกาส]
    G --> D

คำบรรยายภาพ: แผนผังวิธีเลือกใช้คำให้เหมาะกับบริบท เริ่มจากถามว่าผู้รับสารเป็นใคร โอกาสเป็นแบบใด และคำนั้นตรงกับความหมายที่ต้องการบอกหรือไม่ ถ้าผ่านทั้งสามข้อจึงใช้คำนั้นแล้วอ่านทวนอีกครั้ง ถ้าไม่ผ่านให้เปลี่ยนคำที่ตรงกับผู้รับสารและโอกาสแล้วตรวจซ้ำ

คำบรรยายภาพ: ภาพเปรียบเทียบการเลือกใช้คำสองสถานการณ์ ด้านหนึ่งเป็นข้อความที่เขียนถึงเพื่อนซึ่งใช้คำกันเองและคำลงท้าย «จ้ะ» อีกด้านเป็นข้อความที่เขียนถึงครูซึ่งใช้คำกึ่งทางการและคำลงท้าย «คะ» พร้อมป้ายคำที่ใช้กับบุคคลต่างฐานะ เช่น «เสด็จสวรรคต» «มรณภาพ» และ «เสียชีวิต»

องค์ความรู้

• การเรียงลำดับข้อความ คือจัดประโยคหรือย่อหน้าให้อ่านแล้วตามได้ทีละขั้น ไม่สลับไปมา ประโยคที่ถูกต้องอยู่ที่เดิมจะทำให้ข้อความทั้งย่อหน้าความหมายเปลี่ยนไปทันที
• ลำดับที่ใช้บ่อย 4 แบบ
  • ลำดับเวลา — ก่อน ต่อมา หลังจากนั้น สุดท้าย ใช้กับเรื่องเล่า ขั้นตอน และกำหนดการ
  • ลำดับเหตุและผล — เพราะ… จึง… เมื่อ… จึง… ใช้กับงานเขียนเชิงอธิบาย
  • จากภาพรวมไปรายละเอียด — เริ่มประโยคหัวข้อ บอกใจความใหญ่ แล้วจึงขยายด้วยรายละเอียด
  • จากปัญหาไปทางแก้ — บอกปัญหาก่อน แล้วจึงเสนอวิธีแก้และผลที่ได้
• ประโยคในย่อหน้าหนึ่งมีหน้าที่ต่างกัน ประโยคหัวข้อ (บอกเรื่องของย่อหน้า) · ประโยคสนับสนุน (ให้รายละเอียดหรือตัวอย่าง) · ประโยคสรุป (ย้ำใจความ)
• คำเชื่อมบอกลำดับและความสัมพันธ์ ช่วยผู้อ่านรู้ว่าประโยคถัดไปเกี่ยวกับประโยคก่อนหน้าอย่างไร เช่น ต่อมา · นอกจากนี้ · อย่างไรก็ตาม · ดังนั้น · โดยสรุป
• ขึ้นย่อหน้าใหม่เมื่อเปลี่ยนประเด็น ไม่ขึ้นย่อหน้าเพราะประโยคยาวหรือเพราะต้องการเว้นที่
• ตรวจลำดับด้วยการอ่านย้อนกลับ ถ้าสลับประโยคสองประโยคแล้วความหมายเสียไป แสดงว่าลำดับนั้นมีเหตุผล ถ้าสลับแล้วยังเข้าใจได้เหมือนเดิม ต้องพิจารณาว่ามีคำเชื่อมซ้ำหรือเนื้อซ้ำที่ควรตัดออก

ตัวอย่างและวิธีคิด

• เรียง 4 ประโยคต่อไปนี้ให้เป็นย่อหน้าเดียว — «(1) ดังนั้นจึงควรปิดไฟทุกครั้งที่ออกจากห้อง (2) การใช้ไฟฟ้าเปลืองทำให้ค่าไฟสูงขึ้น (3) เมื่อไม่ใช้ให้ถอดปลั๊กด้วย (4) อุปกรณ์ไฟฟ้าที่เสียบปลั๊กทิ้งไว้ยังกินไฟ» วิธีคิด: หาประโยคหัวข้อที่บอกเรื่องของย่อหน้าก่อน ได้แก่ (2) แล้วตามด้วยเหตุที่ขยายความ คือ (4) จึงต่อด้วยข้อเสนอ (1) และ (3) · เรียงได้ (2) (4) (1) (3)
• ทำไม (1) ต้องอยู่หลัง (4) — เพราะคำว่า «ดังนั้น» สื่อว่าประโยคนี้เป็นผลหรือข้อสรุปจากประโยคก่อนหน้า จึงวางไว้ต้นย่อหน้าไม่ได้
• ย่อหน้าเล่าเหตุการณ์ต้องเรียงอย่างไร — เรียงตามลำดับเวลาที่เกิดขึ้นจริง และใช้คำเชื่อม «ก่อน» «ต่อมา» «หลังจากนั้น» «สุดท้าย» กำกับเพื่อให้ผู้อ่านตามทัน
• เจอประโยคที่ตัดออกแล้วความหมายไม่เสีย ควรทำอย่างไร — ให้ตัดออก เพราะข้อความที่กระชับจะอ่านง่ายกว่า ถ้าไม่แน่ใจให้ถามตัวเองว่าประโยคนี้ทำให้ผู้อ่านเข้าใจเรื่องเพิ่มขึ้นหรือไม่
• «นิราศภูเขาทอง» ของสุนทรภู่ (กลอนแปด · ฉบับเผยแพร่บนวิกิซอร์ซ) เรียงเนื้อความอย่างไร — เป็นวรรณคดีที่เล่า ตามลำดับการเดินทางจริง เริ่มจากออกเดินทางไปตามลำน้ำ แล้วพรรณนาสิ่งที่เห็นตลอดทางจนถึงพระเจดีย์ภูเขาทอง จึงรำลึกถึงเมืองเก่าและความหลังครั้งยังหนุ่ม · เมื่ออ่านจบจะเห็น «เส้นทาง» ชัดเจนว่า ณ จุดใดของทริปผู้แต่งจึงเกิดความรู้สึกเช่นนั้น · ลำดับนี้เองที่ทำให้เรื่องอ่านรู้เรื่อง ถ้าสลับตอนกลางไปไว้ตอนต้น ผู้อ่านจะไม่เข้าใจว่าทำไมผู้แต่งจึงคิดถึงอดีต · ตัวอย่างนี้สอนว่า งานเขียนที่ดีมีลำดับของเหตุการณ์อยู่ในตัวเอง และการเรียงลำดับข้อความให้ถูกคือการรักษาลำดับนั้นไว้

ภาพและไดอะแกรม

flowchart TD
    A[อ่านทุกประโยคก่อน จับใจความรวม] --> B[เลือกประโยคหัวข้อของย่อหน้า]
    B --> C{ข้อความนี้เป็นแบบใด}
    C -->|เรื่องเล่า กำหนดการ| D[เรียงตามลำดับเวลา]
    C -->|อธิบาย เหตุและผล| E[เรียงตามเหตุแล้วจึงผล]
    C -->|บรรยาย| F[เรียงจากภาพรวมไปรายละเอียด]
    D --> G[ใส่คำเชื่อมบอกลำดับให้ผู้อ่านตามทัน]
    E --> G
    F --> G
    G --> H[อ่านย้อนกลับ ถ้าสลับแล้วความเสีย ให้คงลำดับเดิม]
    H --> I[ตัดประโยคที่ตัดออกแล้วความหมายไม่เสีย]

คำบรรยายภาพ: แผนผังขั้นตอนเรียงลำดับข้อความและประโยค เริ่มจากอ่านทุกประโยคแล้วจับใจความรวม เลือกประโยคหัวข้อของย่อหน้า แล้วดูว่าข้อความชนิดใด ถ้าเป็นเรื่องเล่าให้เรียงตามลำดับเวลา ถ้าเป็นคำอธิบายให้เรียงเหตุแล้วจึงผล ถ้าเป็นการบรรยายให้เรียงจากภาพรวมไปรายละเอียด จากนั้นใส่คำเชื่อมบอกลำดับ อ่านย้อนกลับเพื่อตรวจว่าสลับแล้วความหมายเสียหรือไม่ และตัดประโยคที่ไม่มีผลต่อความหมายออก

คำบรรยายภาพ: ภาพการ์ดสี่ใบที่เขียนประโยคละหนึ่งใบวางเรียงเป็นแถวเดียว โดยใบแรกเป็นประโยคหัวข้อที่บอกการเปลืองไฟฟ้า ใบถัดมาเป็นรายละเอียดเหตุ และใบที่มีคำว่า «ดังนั้น» วางอยู่ถัดจากประโยคบอกสาเหตุ พร้อมป้ายกำกับว่าประโยคใดทำหน้าที่เป็นหัวข้อ สนับสนุน และสรุป