การผันวรรณยุกต์และเสียงสระ

องค์ความรู้

• รูปวรรณยุกต์มี 4 รูป — ไม้เอก (่) · ไม้โท (้) · ไม้ตรี (๊) · ไม้จัตวา (๋)
• เสียงวรรณยุกต์มี 5 เสียง — สามัญ · เอก · โท · ตรี · จัตวา · รูปกับเสียงจึงไม่เท่ากัน (4 รูป 5 เสียง)
• การผันอักษร คือการใส่รูปวรรณยุกต์ให้คำที่มีพื้นเสียงต่างกัน เพื่อให้ได้เสียงที่ต้องการ · การผันได้ครบหรือไม่ขึ้นกับ ชั้นอักษร (ดู th-ortho)

ชั้นอักษร	สามัญ	เอก	โท	ตรี	จัตวา
อักษรกลาง	ปา	ป่า	ป้า	ป๊า	ป๋า
อักษรสูง	–	ข่า	ข้า	–	ขา
อักษรต่ำ	คา	–	ค่า	ค้า	–

• อ่านตารางให้ออก — อักษรกลางผันได้ 5 เสียง (ต้องใช้ไม้ครบ 4 รูป) · อักษรสูงผันได้ 3 เสียง คือ เอก โท จัตวา · อักษรต่ำผันได้ 3 เสียง คือ สามัญ โท ตรี
• รูปกับเสียงไม่ตรงกันเป็นเรื่องปกติของอักษรต่ำ — ค่า (ไม้เอก) กลับออกเสียงโท · ค้า (ไม้โท) กลับออกเสียงตรี · พ่อ แม่ ว่า ก็ออกเสียงโทแม้ใส่ไม้เอก
• ไม้ตรีและไม้จัตวาใช้กับอักษรกลางเท่านั้น — ป๊า ป๋า · จ๊ะ จ๋า เพราะอักษรสูงมีพื้นเสียงจัตวาและอักษรต่ำมีพื้นเสียงสามัญในตัวเองอยู่แล้ว
• คำเป็นเท่านั้นที่ผันได้เต็ม — คำตายผันได้จำกัด รายละเอียดอยู่ใน th-syllable
• คำที่มี ห นำ ให้ผันเหมือนอักษรสูง — หมา (จัตวา) · หม่า (เอก) · หม้า (โท) จึงผันได้ 3 เสียงแบบอักษรสูง

ตัวอย่างและวิธีคิด

• «ข้า» กับ «ค่า» อ่านเหมือนกันไหม — ต่างกัน · «ข้า» ใช้ ข (อักษรสูง) กับไม้โท จึงเป็นเสียงโท · «ค่า» ใช้ ค (อักษรต่ำ) กับไม้โท จึงเป็นเสียงตรี ทั้งที่ใส่ไม้โทเหมือนกัน
• «ป๊า» กับ «ป๋า» อ่านต่างกันอย่างไร — ทั้งสองคำใช้อักษรกลาง ป ต่างกันแค่รูปวรรณยุกต์ «ป๊า» ไม้ตรีจึงเป็นเสียงตรี ส่วน «ป๋า» ไม้จัตวาจึงเป็นเสียงจัตวา ซึ่งมีแต่อักษรกลางเท่านั้นที่ทำได้
• คำว่า «น้ำ» ใส่วรรณยุกต์อะไร และได้เสียงใด — ใส่ไม้โทบน น (อักษรต่ำเดี่ยว) จึงได้เสียงตรี ตามกฎเดียวกับ «น้า» และ «ม้า»
• อ่านบทอาขยาน «วิชาเหมือนสินค้า» (คัดจาก «สุภาษิตศรีสวัสดิ์» ของนายมี · หมื่นพรหมสมพัตสร สมัยรัชกาลที่ 3) ที่ว่า «วิชาเหมือนสินค้า / อันมีค่าอยู่เมืองไกล / ต้องยากลำบากไป / จึงจะได้สินค้ามา» แล้วแยกเสียงวรรณยุกต์ของคำท้ายวรรค — «ไกล» ใช้ ก (อักษรกลาง) ไม่มีรูปวรรณยุกต์ จึงเป็นเสียง สามัญ · «ค้า» ใช้ ค (อักษรต่ำ) กับไม้โท จึงเป็นเสียง ตรี (ไม่ใช่โท) · «ไป» และ «มา» ก็เป็นเสียงสามัญ · «ยาก» ใช้ ย (อักษรต่ำ) กับแม่ กก จึงเป็นเสียง โท · «เหมือน» มี ห นำ ม จึงผันเหมือนอักษรสูงและไม่มีรูปวรรณยุกต์ จึงเป็นเสียง จัตวา — ตัวอย่างบทเดียวเห็นได้ครบทั้งสี่แบบ และเห็นชัดว่ารูปกับเสียงไม่ตรงกันเสมอไป

ภาพและไดอะแกรม

flowchart TD
    A["เห็นคำที่ต้องอ่านออกเสียง"] --> B["บอกชั้นอักษรของพยัญชนะต้น<br/>กลาง · สูง · ต่ำ"]
    B --> C["ดูว่าเป็นคำเป็นหรือคำตาย<br/>ดู th-syllable"]
    C --> D["ดูรูปวรรณยุกต์ที่เขียนไว้<br/>ไม้เอก ไม้โท ไม้ตรี ไม้จัตวา หรือไม่มี"]
    D --> E["เทียบกับตารางการผันอักษร<br/>แล้วจึงออกเสียง"]
    E --> F["คำที่มี ห นำ ให้ผันเหมือนอักษรสูง"]

คำบรรยายภาพ: ผังขั้นตอนอ่านเสียงวรรณยุกต์ของคำ เริ่มจากบอกชั้นอักษรของพยัญชนะต้นว่าอยู่ในอักษรกลาง อักษรสูง หรืออักษรต่ำ ต่อมาดูว่าเป็นคำเป็นหรือคำตาย ดูรูปวรรณยุกต์ที่เขียนไว้ เทียบกับตารางการผันอักษรจึงออกเสียงได้ และปิดท้ายด้วยข้อยกเว้นว่าคำที่มี ห นำ ให้ผันเหมือนอักษรสูง

องค์ความรู้

• สระ คือเสียงที่ทำให้พยางค์ออกเสียงได้ · ภาษาไทยเขียนสระด้วย 21 รูป แต่มี 32 เสียง เพราะรูปสระหนึ่งรูปใช้แทนได้หลายเสียง
• สระเดี่ยว 18 เสียง — สระที่ออกเสียงสระเดียวตลอด · อะ อา · อิ อี · อึ อื · อุ อู · เอะ เอ · แอะ แอ · โอะ โอ · เอาะ ออ · เออะ เออ
• สระประสม 6 เสียง — สระที่เกิดจากสระเดี่ยว 2 เสียงมารวมกัน · เอีย (อิ + อา) · เอือ (อึ + อา) · อัว (อุ + อา) และคู่เสียงสั้นของทั้งสามคือ เอียะ เอือะ อัวะ
• สระเกิน — สระที่ออกเสียงเกินกว่าหนึ่งเสียง แต่ไม่นับเป็นสระประสม · อำ · ใอ · ไอ · เอา · ฤ · ฤๅ · ฦ · ฦๅ
• เสียงสั้น–เสียงยาวเป็นคู่ — สระเดี่ยวทุกตัวจับคู่สั้น–ยาวได้ เช่น อะ–อา · อิ–อี · เอะ–เอ · โอะ–โอ · เอาะ–ออ · สระประสมก็มีคู่สั้น–ยาว คือ เอียะ–เอีย เอือะ–เอือ อัวะ–อัว
• เสียงสั้น–ยาวเปลี่ยนความหมายของคำ — ปัก/ปาก · รัก/ราก · มัก/มาก · ลัก/ลาก เป็นคนละคำกันทันทีเมื่อสระยาวขึ้น
• เสียงสั้น–ยาวเกี่ยวกับคำเป็น–คำตาย — สระเสียงสั้นที่ไม่มีตัวสะกดเป็นคำตาย · สระเสียงยาวที่ไม่มีตัวสะกดเป็นคำเป็น · สระ อำ ไอ ใอ เอา ก็นับเป็นคำเป็น (ดู th-syllable)
• ตำแหน่งของสระ — อยู่หน้า เ แ โ ใ ไ · อยู่หลัง ะ า · อยู่ข้างบน ั ิ ี ึ ื ็ · อยู่ข้างล่าง ุ ู · อยู่รอบพยัญชนะ เ-าะ เ-ีย เ-ัว

ตัวอย่างและวิธีคิด

• «เหมือน» มีสระอะไร และสั้นหรือยาว — สระ เ-ือ ซึ่งเป็นสระประสม (อึ + อา) เสียงยาว · สระนี้มีคู่เสียงสั้นคือ เอือะ แต่ในภาษาไทยแทบไม่พบคำที่ประสมสระคู่นี้ จึงไม่ต้องกังวลว่าจะอ่านสลับ
• «มัก» กับ «มาก» ต่างกันตรงไหน — ต่างกันที่ความยาวของเสียงสระ อะ–อา · «มัก» สระสั้นและมีตัวสะกด ก จึงเป็นคำตาย · «มาก» สระยาวและมีตัวสะกด ก จึงเป็นคำตายเหมือนกัน แต่เสียงวรรณยุกต์ต่างกัน (ตรี กับ โท)
• คำว่า «ฉาย» มีสระเสียงสั้นหรือยาว และเป็นคำเป็นหรือคำตาย — «ฉาย» ใช้สระ อา เป็นเสียงยาวและไม่มีตัวสะกด จึงเป็นคำเป็น
• อ่าน «กาพย์เห่เรือ» ตอน เห่ชมเรือกระบวน (เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร · เจ้าฟ้ากุ้ง · 4 วรรคแรกจากฉบับที่เผยแพร่บนเว็บไซต์กรมศิลปากร) ที่ว่า «พระเสด็จโดยแดนชล / ทรงเรือต้นงามเฉิดฉาย / กิ่งแก้วแพร้วพรรณราย / พายอ่อนหยับจับงามงอน» แล้วจำแนกเสียงสระ — «เรือ» กับ «เสด็จ» ต่างกันชัด · «เรือ» เป็นสระประสม เ-ือ เสียงยาว · «เสด็จ» เป็นสระเดี่ยว เ-็ เสียงสั้นและมี จ สะกด · «แพร้ว» ประสมสระเดี่ยว แอ เสียงยาวและมี ว สะกดในแม่ เกอว (พร ต้นคำเป็นอักษรควบแท้ ดู th-ortho) · «ฉาย» «พาย» «งาม» เป็นสระเดี่ยว อา เสียงยาว · «กิ่ง» เป็นสระเดี่ยว อิ เสียงสั้น · «อ่อน» «งอน» เป็นสระเดี่ยว ออ เสียงยาว · «โดย» เป็นสระ โ- ที่มี ย สะกด · เมื่อแยกสั้น–ยาวได้แล้ว การนับคำเป็น–คำตายและการอ่านจังหวะของบทก็จะชัดขึ้นทันที

ภาพและไดอะแกรม

mindmap
  root((สระในภาษาไทย))
    สระเดี่ยว 18 เสียง
      อะ อา
      อิ อี
      อึ อื
      อุ อู
      เอะ เอ
      แอะ แอ
      โอะ โอ
      เอาะ ออ
      เออะ เออ
    สระประสม 6 เสียง
      เอียะ เอีย
      เอือะ เอือ
      อัวะ อัว
    สระเกิน
      อำ
      ใอ ไอ
      เอา
      ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ

คำบรรยายภาพ: แผนภาพความคิดเรื่องสระในภาษาไทย แบ่งเป็นสามกลุ่ม กลุ่มแรกคือสระเดี่ยว 18 เสียง ซึ่งจับคู่เสียงสั้นและเสียงยาวได้ทุกคู่ กลุ่มที่สองคือสระประสม 6 เสียง ได้แก่ เอียะ เอีย เอือะ เอือ อัวะ อัว ซึ่งเกิดจากสระเดี่ยวสองเสียงมาผสมกัน กลุ่มที่สามคือสระเกิน ได้แก่ อำ ใอ ไอ เอา และ ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ ซึ่งออกเสียงเกินกว่าหนึ่งเสียงแต่ไม่นับเป็นสระประสม